خوانساری آقاجمال الدین محمدبن حسین بن جمال الدین محمد خوانساری
معرف
فقیه، محدّث، حکیم و متکلم امامى قرن دوازدهم
متن
خوانسارى، آقاجمال‌الدین محمدبن حسین‌بن جمال‌الدین محمد خوانسارى، فقیه، محدّث، حکیم و متکلم امامى قرن دوازدهم. تاریخ تولد او معلوم نیست. وى در اصفهان سکونت داشت و در آن شهر نزد پدرش، آقاحسین خوانسارى* و دایى خود ملامحمدباقر سبزوارى* به تحصیل علوم پرداخت (آزاد کشمیرى، ص 191؛ ثقة‌الاسلام تبریزى، ج 1، ص 446؛ آقابزرگ طهرانى، 1372ش، ص 146). شیخ‌جعفر کمره‌اى نیز در زمرة استادان وى به شمار آمده است (← حسینى یزدى و همکاران، ص 232). به گزارش تنکابنى (ص 328) آقاجمال از محمدتقى مجلسى اجازة روایت داشت. همچنین نقل است که وى دیرتر از موعد متعارف به تحصیل علم پرداخت و انگیزة تحصیل در او در پى ملاقاتى با ملامحسن فیض کاشانى پدید آمد (← همانجا).آقاجمال پس از رسیدن به مدارج عالى علمى، در حوزة اصفهان به تدریس علوم نقلى و عقلى پرداخت و ریاست تدریس حوزة اصفهان را برعهده داشت (گزى برخوارى، ص 51؛ کشورى، ص 45). شاید بزرگى شخصیت علمى آقاجمال در این نقل نمایان باشد که او بر پیکر علامه مجلسى نماز گزارد (← روضاتى، ص 61). وى همچنین منصب قضا را برعهده داشت (تنکابنى، ص 329). در تتمیم وقایع السنین، تألیف خاتون‌آبادى (ص 561ـ562)، از نقش آقاجمال خوانسارى و میرمحمدباقر خاتون‌آبادى در تأیید و ترجیح تاریخ 13 رجب براى تولد امام على علیه‌السلام بر هفتم شعبان و شرکت آنان در جشن شب 13 رجب همان سال سخن رفته است. آقاجمال نزد شاهان صفوى منزلت ویژه‌اى داشت و در باب مناسبات او با حکومت صفوى مى‌توان به حضور آقاجمال در مراسم بر تخت نشستن سلطان‌حسین صفوى، مشاورة شاه با او براى انتخاب شیخ‌الاسلام وقت اصفهان در 1115 که به انتخاب میرمحمدصالح خاتون‌آبادى* منجر شد، همراهى او و میرمحمدباقر خاتون‌آبادى با سلطان‌حسین در سفر به مشهد مقدس در 1119 و اعطاى خلعت به او و میرمحمدباقر و میرمحمدصالح خاتون‌آبادى در 1120 اشاره کرد (← خاتون‌آبادى، ص550، تتمیم، ص 554ـ556، 558؛ جعفریان، ص680). همچنین دربارة آقاجمال خوانسارى، داستانهایى آورده شده که حکایت از سخن‌سنجى، نکته‌دانى، طنز و بدیهه‌گویى و ظرافت طبع وى دارد (جمال‌الدین محمدخوانسارى، 1349ش، مقدمة کتیرائى، ص هفتم).به سبب مقام علمى برجستة آقاجمال و بیان‌رساى فارسى او که به دور از پیچیدگیهاى مرسوم علمى بود، شاهان صفوى شرح یا ترجمه برخى کتب از عربى به فارسى را از وى درخواست مى‌کردند (همو، 1366ش، ج 1، مقدمة محدث ارموى، ص ص). همچنین گاهى پرسشهاى فقهى و اعتقادى را با او در میان مى‌نهادند و او نیز در پاسخ بدانها رسائلى تألیف مى‌کرد، از جمله رسالة خمس و رسالة مزار.آقاجمال شاگردان بسیارى داشت و براى برخى از آنان اجازة روایت صادر کرد که از آن‌جمله‌اند: محمدحسین خاتون‌آبادى* (متوفى 1151)، میرزا رفیعا گیلانى (متوفى 1160)، میرمحمدابراهیم حسینى قزوینى (متوفى 1149؛ ← حسینى قزوینى*، خاندان)، سیدصدرالدین قمى (متوفى 1165) و سیدابراهیم حسینى قزوینى (متولد 1082؛ ← روضاتى، ص 46ـ60؛ حسینى یزدى و همکاران، ص 233ـ257).خوانسارى در علم اصول، فقه، کلام و فلسفه آثار بسیارى تألیف کرده و بر کتب رایج زمان خود حاشیه و شرح نگاشته که برخى از آنها به چاپ رسیده است. آثار جمال‌الدین خوانسارى در علوم نقلى از آثار پدرش، محقق خوانسارى، بیشتر و در علوم عقلى از او کمتر است (← آقابزرگ طهرانى، 1372ش، ص 146؛ محقق خوانسارى، ج 1، مقدمة عابدى، ص 22). وى در تدوین و تألیف آثارش، از جمله رسالة نماز جمعه، رسالة فى‌معنى الکراهیة فى العبادات و الحاشیة على‌الشفاء، شیوة انتقادى ـ تحلیلى داشت.از آثار اوست: الحاشیة على شروح الاشارات آقاحسین خوانسارى و الحاشیة على الشفاء که هر دو در قم 1378ش چاپ شده است؛ رساله دربارة قاعده الواحد، مبدأ و معاد، شرح اخبار طینت، جبر و اختیار به‌انضمام رسائل دیگرى از او، که على‌اکبر زمانى‌نژاد با عنوان رسائل در 1378ش در قم به چاپ رسانده است؛ حاشیه بر شرح لمعه؛ حاشیه بر مشارق‌الشموس فى شرح الدروس آقاحسین خوانسارى؛ الاسئلة السلطانیة در پاسخ به حدود دویست مسئلة فقهى سلطان‌حسین صفوى (← آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 2، ص 84، ج 6، ص 93، 200). شرح فارسى بر غررالحکم و دررالکلم آمدى که با تصحیح جلال‌الدین محدث ارموى، در 1366ش، در تهران به چاپ رسیده است؛ ترجمة الفصول‌المختارة سیدمرتضى علم‌الهدى، برگزیدة العیون والمحاسن شیخ مفید، که با عنوان مجالس در مناظرات به تصحیح و اهتمام خانبابا مشار در 1339ش در تهران به چاپ رسیده است.کلثوم ننه یا عقایدالنساء، نیز به وى منسوب است. این کتاب نوشتارى طنزآمیز در انتقاد از آرا و رفتارهاى رایج میان زنان آن روزگار ایران و بدعتهاى منتسب به شرع است. این کتاب در 1349ش در تهران به چاپ رسیده است (براى اطلاع از دیگر آثار او ← فاضلى خوانسارى، ص 441ـ447؛ جمال‌الدین محمد خوانسارى، 1378ش، مقدمة زمانى‌نژاد، ص 9ـ12).وفات آقاجمال خوانسارى را در 1121 (مامقانى، ج 16، ص 166) یا 1122 (روضاتى، ص 63) یا 1125 (محمدباقر خوانسارى، ج 2، ص 215؛ قمى، ج 1، ص 84) دانسته‌اند. وى در کنار مزار پدرش که به‌دستور شاه‌سلیمان صفوى در تخت فولاد اصفهان بنا شده بود، مدفون گردید (امین، ج 9، ص 213).منابع: محمدعلى‌بن صادق آزاد کشمیرى، کتاب نجوم السماء فى تراجم العلماء، قم ?] 1394[؛ محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة: الکواکب المنتشرة فى القرن الثانى بعد العشرة، چاپ على‌نقى منزوى، تهران 1372ش؛ امین؛ محمدبن سلیمان تنکابنى، قصص‌العلماء، چاپ محمد برزگر خالقى و عفت کرباسى، تهران 1383ش؛ على‌بن موسى ثقة‌الاسلام تبریزى، مرآة‌الکتب، چاپ محمدعلى حائرى، قم ] 1372[ـ1380ش؛ رسول جعفریان، دوازده رساله فقهى درباره نماز جمعه در روزگار صفوى، قم 1381ش؛ محمدعلى حسینى‌یزدى، رسول علوى، و على‌اکبر زمانى‌نژاد، دانشمندان خوانسار، قم 1378ش؛ عبدالحسین‌بن محمدباقر خاتون‌آبادى، وقایع‌السنین و الاعوام، یا، گزارشهاى سالیانه از ابتداى خلقت تا سال 1195 هجرى، چاپ محمدباقر بهبودى، تهران 1352ش؛ جمال‌الدین محمدبن حسین خوانسارى، رسائل (شانزده رساله)، چاپ على‌اکبر زمانى‌نژاد، قم 1378ش؛ همو، شرح محقق بارع جمال‌الدین محمد خوانسارى بر غررالحکم و دررالکلم، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران 1366ش؛ همو، عقایدالنساء مشهور به کلثوم ننه، در عقایدالنساء و مرآت‌البلهاء: دو رساله انتقادى در فرهنگ توده، چاپ محمود کتیرائى، تهران: طهورى، 1349ش؛ محمدباقربن زین‌العابدین خوانسارى؛ محمدعلى روضاتى، دو گفتار پیرامون گوشه‌هایى از احوال و آثار علماء بزرگ خوانسار مهاجر به اصفهان و سیرى در اجازه‌نامه‌ها، قم 1378ش؛ محمدحسن فاضلى‌خوانسارى، محقق خوانسارى: شرح حال و آثار آقاحسین‌بن جمال‌الدین محمد خوانسارى (1016ـ 1098)، تحقیق و تنظیم جعفر حسینى اشکورى، قم 1378ش؛ عباس قمى، فوائدالرضویه: زندگانى علماى مذهب شیعه، تهران ?] 1327ش[؛ احمدرضا کشورى، فرزانگان خوانسار، قم 1378ش؛ عبدالکریم‌بن مهدى گزى‌برخوارى، تذکرة‌القبور، چاپ ناصر باقرى بیدهندى، قم 1371ش؛ عبداللّه مامقانى، تنقیح‌المقال فى علم الرجال، چاپ محیى‌الدین مامقانى، قم 1423ـ ؛ حسین‌بن محمد محقق خوانسارى، الحاشیة على شروح الاشارات: الاشارات و شرح الاشارات و شرح الشرح و حاشیة الباغنوى، چاپ احمد عابدى، قم 1378ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شهناز شایان فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده