خواندنیها مجله
معرف
نشریة اجتماعى، سیاسى و فرهنگى به‌مدیریت على‌اصغر امیرانى، حاوى گلچینى از مطالب دیگر نشریات ایران
متن
خواندنیها، مجله، نشریة اجتماعى، سیاسى و فرهنگى به‌مدیریت على‌اصغر امیرانى، حاوى گلچینى از مطالب دیگر نشریات ایران. امیرانى در 1334 در بیجارِ کردستان به‌دنیا آمد. او تحصیلات مقدماتى را در مکتب‌خانه گذراند و در 1307ش، براى ادامة تحصیل عازم تهران شد. امیرانى براى امرار معاش در صحافى و سپس در حروف‌چینى چاپخانة ترقى به‌کار پرداخت و مدتى نیز روزنامه‌ها را به منزل مشترکان مى‌رساند. در 1319ش، با ورود به مؤسسة اطلاعات فعالیت مطبوعاتى خود را آغاز کرد، هم‌زمان، با نشریات نسیم صبا و ایران باستان نیز همکارى مى‌کرد و از همین جا به فکر تأسیس و نشر مجلة خواندنیها افتاد. او در همان حین به‌تحصیلات خود ادامه داد و در رشتة حقوق از دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد (مطبوعات عصر پهلوى به روایت اسناد ساواک، ص18؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «على‌اصغر امیرانى»، ش 3058، ص 60، ش 1/3059، ص 10؛ بهزادى، ج 3، ص 31ـ 38؛ چهره مطبوعات معاصر، ص 6). او پس از انتشار خواندنیها، امتیاز مجلة دیدنیها را نیز گرفت که حاوى عکسهاى خبرى و سیاسى بود، ولى بیش از چند شمارة آن را منتشر نکرد (ابوترابیان، ص 88).امیرانى در جریان وقایع 17 آذر 1321 معروف به بلواى نان بازداشت شد، ولى از آن پس با نزدیکى به دربار محمدرضا پهلوى از امتیازهاى خاصى بهره برد (← ادامة مقاله). شاه به امیرانى اعتماد داشت و از وى حمایت مى‌کرد. زمانى که ساواک مجلة خواندنیها را توقیف کرد، به دستور شاه از آن رفع توقیف شد. همچنین شاه در 1344ش، وى را به عنوان نمایندة تام‌الاختیار براى پاسخ‌گویى به دانشجویان معترض روانة امریکا کرد (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «على‌اصغر امیرانى»، ش 3058، ص 66ـ67؛ نیز براى نمونه‌هاى دیگرى از نفوذ امیرانى ← بهزادى، ج 3، ص 53ـ54). گفته‌اند امیرانى عضو رسمى سازمان امنیت بود و از سوى آن سازمان، نظارت بر مطالب جراید ایران را به‌عهده داشت. او براى تأمین امنیت و نیز ارتباط میان محل کار و منزل، بدون مجوز از دستگاه بى‌سیم و سلاح کمرى استفاده مى‌کرد (← مطبوعات عصر پهلوى به روایت اسناد ساواک، ص 110، 166ـ170، 306؛ دربارة ارتباط احتمالى او با سفارت انگلیس ← «مجله‌اى که به سردبیرانش قدرت و ثروت اعطا مى‌کرد»، کیهان، سال 57، ش 16286، 14 مرداد 1377، ص 8). امیرانى مبتکر بلیت بخت‌آزمایى بود (بهزادى، ج 3، ص 38) که به گفتة امیرانى سازمان شاهنشاهى و اشرف پهلوى آن را به نام خود کردند (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «على‌اصغر امیرانى»، ش 3058، ص 95). همچنین به پیشنهاد امیرانى تقویم شاهنشاهى جایگزین تقویم شمسى شد (امیرانى، 1350ش، ص 7؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «على‌اصغر امیرانى»، ش 3058، ص 101). امیرانى به دلیل وسعت آگاهى از خبرهاى سیاسى به کعب‌الاخبار معروف بود (← بهزادى، ج3، ص104).او پس‌ از پیروزى انقلاب ‌اسلامى به ‌اتهام وابستگى و همکارى نزدیک با خانوادة سلطنتى، مناسبات نزدیک با اسرائیل و همکارى با ساواک به اعدام محکوم گردید که حکم صادره در تیر 1360 اجرا شد (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «على‌اصغر امیرانى»، ش 3058، ص60، 86 ؛ بهزادى، ج 3، ص 111ـ113).نخستین شمارة مجلة خواندنیها در شهریور 1319 منتشر شد. چگونگى انتشار آن به دورة خبرنگارى امیرانى در روزنامة اطلاعات و استقبال از بلیت بخت‌آزمایى برمى‌گردد. او پس از تشکیل بنگاه زربخش براى پیشبرد کار بخت‌آزمایى، نیاز به نشریه‌اى داشت تا شماره‌هاى برنده را منتشر کند و چون در زمان سلطنت رضاشاه امتیاز نشریه به سادگى داده نمى‌شد، امیرانى به ابتکار خویش بدون اخذ مجوز، مقاله‌هایى شامل مطالب ممیزى شده جراید در شهربانى دورة رکن‌الدین مختارى و داستانهاى دیگر نشریات را همراه با شماره بلیتهاى برنده در مجله‌اى کوچک به نام خواندنیها منتشر کرد که اوایل به عنوان نشریة بنگاه زربخش شناخته مى‌شد (← بهزادى، ج 3، ص 39ـ40؛ برزین، ص 175؛ صدرهاشمى، ج 2، ص 259؛ مطبوعات عصر پهلوى به روایت اسناد ساواک، ص 291). چند شمارة نخست خواندنیها چندان جاذبه‌اى نداشت ولى پس از شهریور 1320، امیرانى با انتخاب جالب‌ترین گزارشها و داستانها به شعار خواندنیها «آنچه خوبان همه دارند تو تنها دارى» تحقق بخشید. رونق خواندنیها از همان زمان آغاز شد و مردم که قادر به خرید همة نشریات نبودند با مطالعة آن تا حدى از مطالعة جراید دیگر بى‌نیاز شدند (بهزادى، ج 3، ص 41ـ42). موفقیت خواندنیها سبب شد تا نشریاتى به تأسى از آن با عناوین خواندنیهاى ما و بهترین خواندنیها در دهة 1330ش منتشر شود. خواندنیها تا 1336ش، بدون امتیاز منتشر مى‌شد. اما در این سال (از شماره 42، سال هشتم) امیرانى صاحب امتیاز و مدیرمسئول مجله شناخته شد (امیرانى، 1335ش، ص 9).مطالب نشریه به صورت بى‌طرفانه از روزنامه‌هاى چپ، راست‌گرا، یا نشریات ملى و بى‌طرف انتخاب مى‌شد. حتى در دورة حکومت دکتر مصدق که نشریات آزادى بسیارى داشتند، امیرانى با گزینش مطالبى از روزنامه‌هاى شهباز، به سوى آینده (وابسته به حزب توده)، باختر امروز*، شاهد (وابسته به جبهة ملى) و نشریات مخالف دکتر مصدق، نظیر آتش و داد، از شیوة خود در حفظ تعادل میان نظر مخالفان و موافقان دولت تخطى نکرد («روش خواندنیها و خوانندگان امروزى»، خواندنیها، سال 39، ش 21، 14 بهمن 1357، ص 9ـ11). با وجود این، درج برخى مقالات تحریک‌آمیز، واکنشهاى تندى را به دنبال داشت (براى نمونه ← «حضرت صدیقه کبرى فاطمه زهرا علیه‌السلام» (کذا)، خواندنیها، سال 8 ، ش 34، 8 دى 1326، ص 6ـ8 ، ش 35، 12 دى 1326، ص 8 ـ11، ش 36، 15 دى 1326، ص 14ـ15؛ براى آگاهى از برخى واکنشهاى اهل سنّت به آن ← اسناد مطبوعات ایران، ج 3، ص400ـ405). میزان خواندنى بودن مطالب با علامت ستاره مشخص مى‌شد؛ هرچه تعداد ستاره‌ها افزایش مى‌یافت، مطالب خواندنى‌تر بود (امیرانى، 1349ش، ص 6). نشان مجله به شکل هلال در میان ستارگان بود و ترتیب انتشار آن ابتدا ماهانه، سپس دو بار در هفته و در اواخر، هفتگى بود. خواندنیها در آغاز فعالیت، برخى از مطالب خواندنى و مفصّل را با نام خود موضوع در ضمیمه‌اى به‌چاپ مى‌رساند. سه ضمیمة خواندنیها با نامهاى «آذر»، «شب‌هاى بابل» و «بازیگران عصر طلایى» به‌طور مستقل در 1320 تا 1321ش، منتشر شد (← خواندنیها، دورة 2، ش 9، آذر 1320، ص 2، دورة 3، ش 1، شهریور 1321، ص 2).امیرانى تا پیش از کودتاى 28 مرداد 1332 سرمقاله نمى‌نوشت ولى پس از کودتا تهیة سرمقاله را ــ که حاوى انتقادهاى سیاسى و اجتماعى بودــ به‌عهده گرفت و این سرمقاله‌ها را بعدها با عنوان «بدون رتوش» به‌چاپ رساند (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «على‌اصغر امیرانى»، ش 3058، ص 25؛ همو، پروندة «مجله خواندنیها»، ش 21128، ص 5، 188).از 1338ش، در روش مجله تغییراتى صورت گرفت و نیمى از مطالب در خود مجله تنظیم شد. افزون بر آن در گزینش مطالب نیز مقاله‌هاى سیاسى و انتقادى بر مطالب دیگر رجحان یافت. ستونهاى اصلى مجله را امیرانى، ذبیح‌اللّه منصورى و خسروشاهانى ــ که مسئول صفحه طنز با عنوان کارگاه نمدمالى بودــ تهیه مى‌کردند. سعیدى سیرجانى نیز سالها با خواندنیها همکارى داشت (بهزادى، ج3، ص46ـ47،64). افزون ‌بر امیرانى، امیرهوشنگ عسکرى، عباس فروتن، نصراللّه شیفته، ایرج نبوى، حسین مکى، محمود طلوعى و چند تن دیگر از سردبیرهاى مجله بودند («مجله‌اى که به سردبیرانش قدرت و ثروت اعطا مى‌کرد»، کیهان، سال 57، همانجا؛ بهزادى، ج 3، ص 77).از 1341ش، که مقارن با انقلابِ سفید* و برقرارى مجدد محدودیت مطبوعات بود، خواندنیها تنها نشریه‌اى بود که اجازه درج مسائل انتقادى را داشت. ازاین‌رو مقاله‌هایى با اطلاع ساواک در جهت خواست مردم چاپ مى‌شد که افکار عمومى را به مجله جلب مى‌کرد. خواندنیها با استفاده از این امتیاز با رجال سیاسى به‌ویژه نخست‌وزیران درافتاد (براى نمونه ← «بدون رتوش»، خواندنیها، سال 23، ش 65، 14 اردیبهشت 1342، ص 3، ش 69، 28 اردیبهشت 1342، ص 3). در خواندنیها مطلبى بر ضد شاه چاپ نمى‌شد و این روال در تمام دورة سلطنت شاه به جز مدت کوتاهى برقرار ماند (← بهزادى، ج 3، ص90؛ جهانگیرى، ص 56ـ57). هرچند خواندنیها نشریه‌اى دربارى محسوب مى‌شد، ولى غالباً ساواک از چاپ بسیارى از مطالب آن جلوگیرى مى‌کرد و شهربانى نیز مانع توزیع برخى از شماره‌هاى آن مى‌شد (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «مجله خواندنیها»، ش 21131، ص 54ـ 56، 83 ـ84 ، 95؛ جهانگیرى، ص40ـ43، 53، 70).در 1348ش، نخست‌وزیر وقت، هویدا، به سبب چاپ مقالات تند انتقادى، ادارة خواندنیها را به وزارت اطلاعات محول کرد و امیرانى نیز ممنوع‌القلم شد. امیرانى از مهر 1349 بار دیگر مدیریت و سردبیرى مجله را خود به عهده گرفت (← مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «مجله خواندنیها»، ش 21131، ص 124، 200؛ جعفرى، ج 2، ص 1056؛ براى نمونه‌هایى از این گونه مقالات ← شیفته، ص 16ـ17، 79).خواندنیها طى فعالیت خود شش بار توقیف شد: دوبار در اوایل دهة 1320ش به‌دستور قوام‌السلطنه، نخست‌وزیر به اتهام همکارى با دربار؛ دو بار پیش از کودتاى 28 مرداد 1332 در دورة نخست‌وزیرى هژیر و رزم‌آرا؛ و دوبار نیز پس از کودتا. البته رفع توقیف دو مورد به دستور مستقیم شاه صورت گرفت. در مدت توقیف، روزنامة نداى عدالت به مدیریت خواجه‌نورى به جاى خواندنیها منتشر مى‌شد (امیرانى، 1351ش، ص30). در آستانة انقلاب ‌اسلامى، خواندنیها همچنان شیوة سابق را در چاپ مطالب رعایت مى‌کرد. به هنگام اعتصاب مطبوعات در آبان 1357، روزنامه‌نگاران اعتصابى، خواندنیها و چند نشریة دیگر را که قصد شکستن اعتصاب را داشتند، تقبیح کردند («مواجهه با انقلاب مردم ایران»، کیهان، سال57، ش16289، 18 مرداد1377، ص8).خواندنیها طى 39 سال فعالیت دو بار (دورة حکومت دکتر مصدق و دوران انقلاب) بالاترین شمارگان را داشته است (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پروندة «على‌اصغر امیرانى»، ش 3058، ص 32). پس از پیروزى انقلاب و پس از بازداشت امیرانى خواندنیهاى جدید در تیر 1358 با عنوان خواندنیها در مسیر انقلاب زیرنظر شوراى سه ‌نفره کارگران منتشر شد، ولى به علت محتواى ضعیف پس از چند شماره در اواسط مرداد 1358 تعطیل گردید (جهانگیرى، ص 849 ـ850 ؛بهزادى، ج3،ص110).منابع : علاوه بر اسناد مذکور در متن، موجود در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامى؛ حسین ابوترابیان، مطبوعات ایران از شهریور 1320 تا 1326، تهران 1366ش؛ اسناد مطبوعات ایران: 1320ـ1332 ﻫ .ش، چاپ غلامرضا سلامى و محسن روستایى، تهران: سازمان اسناد ملى ایران، 1374ـ1376ش؛ على‌اصغر امیرانى، «چه کسانى مى‌خواستند خواندنیها را ببندند و چرا»، خواندنیها، سال 33، ش 36، 26ـ30 دى 1351؛ همو، «سال 2500 شاهنشاهى به جاى سال 1350 شمسى»، همان، سال 31، ش 57، 14 فروردین 1350؛ همو، «کمى از مدیر خواندنیها، امتیازیکه از طرف مردم داده شد»، همان، سال 16، ش 136، 6 شهریور 1335؛ همو، «ملاک و معیار خواندنى بودن مطالب در خواندنیها»، همان، سال 31، ش 22، آذر 1349؛ مسعود برزین، شناسنامه مطبوعات ایران از 1215 تا 1357 شمسى، تهران 1371ش؛ على بهزادى، شبه‌خاطرات، ج 3، تهران 1380ش؛ عبدالرحیم جعفرى، در جستجوى صبح: خاطرات عبدالرحیم جعفرى، بنیانگذار مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران 1383ش؛ زبیده جهانگیرى، امیرانى در آیینه خواندنیها، تهران 1386ش؛ چهره مطبوعات معاصر، ]تهران[: پرس اجنت، ?] 1351ش[؛ نصراللّه شیفته، «سیزده سال تفنن و تفریح و تاراج: حکومت هویدا و هویداهاى دیگرى که با او کار مى‌کردند»، خواندنیها، سال 39، ش 20، 7 بهمن 1357؛ محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363ـ1364ش؛ مطبوعات عصر پهلوى به روایت اسناد ساواک: مجله خواندنیها، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسى اسناد تاریخى، 1381ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پروین قدسی زاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده