خواندمیر محمود
معرف
مؤلف تاریخ شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوى به فارسى، فرزند غیاث‌الدین خواندمیر* نویسندة کتاب حبیب‌السیَر
متن
خواندمیر، محمود، مؤلف تاریخ شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوى به فارسى، فرزند غیاث‌الدین خواندمیر* نویسندة کتاب حبیب‌السیَر. دانسته‌هاى اندک از زندگى وى از اثرش به دست مى‌آید. او در زادگاهش هرات، با راهنمایى و تربیت پدرش و از رهگذر هم‌نشینى با علما و فضلاى آنجا دانش‌اندوزى کرد (خواندمیر، 1370شب، مقدمة جراحى، ص نوزده). خواندمیر (1370شب، ص 6ـ8) مدعى است هنگامى که درصدد نوشتن رخدادهاى هرات برآمد، تنگدستى خانواده و نابسامانى اوضاع سیاسى هرات وى را از این کار منصرف کرد، اما پس از چندى ندایى غیبى وى را به تألیف چنین اثرى فراخواند. به احتمال بسیار، او در این زمان، تحت حمایت محمدخان شرف‌الدین اوغلى، حاکم هرات، بود. در پى تشویق محمدخان، خواندمیر تألیف اثرش را دربارة رویدادهاى زمان شاه‌اسماعیل اول و شاه‌طهماسب اول در 953 آغاز کرد و در 957 به پایان رساند و آن را به وى اهدا کرد (← همان، ص 8؛ جُنابدى، ص 902ـ903؛ نیز ← خواندمیر، 1370شب، همان مقدمه، ص بیست‌ویک) و ظاهراً پس از تألیف اثرش به هند مهاجرت کرد. به نوشتة ریو (ج 1، ص 96ـ97)، خواندمیر در دربار اکبرشاه بابرى به سر مى‌برد و اکبرشاه او را به سیدعبداللّه‌خان ملقب کرده بود. او در 996 در کشمیر درگذشت (غیاث‌الدین خواندمیر، مقدمة نوائى، ص «یا»).خواندمیر در کتابش با عنوان تاریخ شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوى به رویدادهاى خراسان و هرات در زمان این دو پادشاه صفوى پرداخته است. این اثر با دیباچه‌اى آغاز مى‌شود که نویسنده در آن انگیزه خود را از نوشتن کتاب شرح داده است. سپس وى به اختصار به شرح احوال نیاکان شاه‌اسماعیل و به‌خصوص کرامات شیخ‌صفى‌الدین اردبیلى و به تفصیل، به رخدادهاى زمان شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب پرداخته است. او مطالب کتابش را براساس منابع پیش از خود همچون صفوة‌الصفاى ابن‌بزاز (← ص 16ـ17)، شنیده‌ها و مهم‌تر از همه مشاهدات شخصى‌اش و رویدادهاى مهم تألیف کرده و در تأیید گفته‌هایش، از آیات قرآن و احادیث و اشعار سود جسته است. براى نمونه، او از چگونگى جنگهاى شاه‌اسماعیل با شیروان‌شاه و الوندمیرزا (← ص 54ـ56، 63ـ64) و چگونگى ورود وى به تبریز و برقرارى مذهب تشیع (← ص 65) اطلاعات مفیدى به دست مى‌دهد. افزون بر آن خواندمیر از درگیریهاى امیران قزلباش، ناامنى هرات براثر حملات ازبکان و حیات اجتماعى در این شهر شرح دقیقى ارائه مى‌دهد (← ص 164ـ170). از ویژگیهاى مهم این اثر، ضبط احوال مشاهیر، هنرمندان و ادیبان هراتِ معاصر خواندمیر است. خواندمیر فقط به ثبت رویدادها اکتفا نکرده، بلکه دربارة آنها به داورى نیز پرداخته است. سعى او بر آن بوده که قضاوتهایش به دور از تعصب باشد (براى نمونه ← ص 168)، اما در مواردى (← ص 161ـ163) براى پرده‌پوشى کارهاى ناپسند اشخاصى که موردتوجه‌اش بوده‌اند، اعمال آنان را به‌تقدیر الهى نسبت داده است (نیز ← خواندمیر، 1370شالف، مقدمه طباطبائى‌مجد، ص 13). قسمتى از کتاب خواندمیر به خصوص مطالب مربوط به‌ دورة تیمورى و اوایل زمان شاه‌اسماعیل تلخیص از حبیب‌السیر است (ریو، >ذیل<، ص 36). نثر متکلف آن نیز تقلیدى از نثر حبیب‌السیر است. خواندمیر نسب‌نامة صفویان را از صفوة‌الصفاى ابن‌بزاز و بخشى از تاریخ دوره شاه‌اسماعیل را از فتوحات شاهى اثر امینى برگرفته است (خواندمیر، 1370شب، مقدمه جراحى، ص بیست و چهار ـ بیست و پنج).کتاب خواندمیر از منابع معتبر مورخان بعدى همچون روملو در احسن‌التواریخ*، منشى قمى* در خلاصة‌التواریخ و اسکندرمنشى در تاریخ عالم آراى عباسى* به‌شمار مى‌آید (همان مقدمه، ص بیست‌وهفت ـ سى).نسخه‌هاى خطى این اثر در کتابخانة وزیرى یزد (با عنوان تاریخ شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب)، کتابخانة ملى ملک تهران (با عنوان احوال شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب)، کتابخانة دانشگاه توبینگن ، کتابخانة بریتانیا و کتابخانة دانشگاه کیمبریج موجود است (همان، ص‌سى‌وسه ـ سى‌وهفت؛ منزوى، ج 6، ص 4249). تاریخ شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوى را یک بار محمدعلى جراحى در 1370ش و بار دیگر غلامرضا طباطبائى‌مجد با نام ایران در روزگار شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوى در همان سال در تهران به چاپ انتقادى رساندند.منابع: میرزابیگ‌بن حسن جُنابدى، روضة‌الصفویه، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1378ش؛ غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین خواندمیر، رجال کتاب حبیب‌السیر: از حمله مغول تا مرگ شاه‌اسمعیل اول، گردآورده عبدالحسین نوائى، تهران 1324ش؛ محمودبن غیاث‌الدین خواندمیر، ایران در روزگار شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوى، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1370شالف،همان: تاریخ شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوى (ذیل تاریخ حبیب‌السیر)، چاپ محمدعلى جراحى، تهران 1370شب؛ منزوى؛Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966, Supplement, 1977.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده