خوان ← سفره
معرف
خوان ← سفره#
متن
خوان ← سفرهNNNNخواندمیر، غیاث‌الدینبن همام‌الدین، مورخ سدة دهم. اطلاعات ما دربارة زندگى او اندک است. شهرت او به صورتهاى خواندمیر، خواندامیر و خونده‌میر نیز ضبط شده است (← خواندمیر، 1339ش، ج 7، ص 3؛ همو، 1362ش، ج 1، ص 4؛ همو، 1317ش، ص 7؛ همو، 1324ش، مقدمة نوائى، ص و؛ فرشته، ج 1، ص210). وى به‌نوشتة خودش در تاریخ حبیب‌السیر (همانجا)، که در زمان تألیف آن در 927 حدود 47 سال داشته، حدود 880 در هرات متولد شده است. پدرش، خواجه همام‌الدین محمد، مدتى وزیر میرزاسلطان محمود (فرزند ابوسعید گورکان) بود (خواندمیر، 1362ش، ج 1، مقدمة جلال‌الدین همایى، ص 5ـ6). مادرش دختر میرخواند*، مؤلف تاریخ روضة‌الصفا، بود و به این سبب میرخواند را پدر (ابوى مخدومى) خطاب مى‌کرد و همین باعث شد تا برخى، به اشتباه، وى را فرزند میرخواند بپندارند (همان، ج 1، مقدمه همایى، ص 6ـ8، ج 4، ص 341)، ولى با تصریح خواندمیر در تاریخ حبیب‌السیر (ج 1، ص 4) و دستورالوزراء (ص 7) به‌نام و نسب خویش، این اختلاف‌نظرها از بین مى‌رود.خواندمیر سالهاى جوانى را در محضر امیرعلیشیر نوائى گذراند و با استفاده از کتابخانة عظیم وى، در شش ماه مطالب کتاب خلاصة‌الاخبار فى احوال‌الاخیار را فراهم آورد (ریو،ج 1، ص 97). در 911، پس از وفات سلطان‌حسین میرزا بایقرا*، وى به ملازمت بدیع‌الزمان تیمورى* درآمد (خواندمیر، 1362ش، ج 1، همان مقدمه، ص 9، ج 4، ص 319، 364). خواندمیر در هرات بود که محمدخان شیبانى آنجا را گرفت (همان، ج 4، ص 374ـ376، 507). در 10 جمادى‌الآخره 934، خواندمیر به هند رفت و در 4 محرّم 935 در شهر آگرا (اکبرآباد) به حضور ظهیرالدین محمدبابر* رسید (فرشته، همانجا؛ خواندمیر، 1362ش، ج 1، مقدمة همایى، ص 9). پس از درگذشت بابر در 937، خواندمیر نزد پسر او، همایون شاه، مقرب شد (فرشته، ج 1، ص 215؛ خواندمیر، 1362ش، همانجا). وى کتاب قانون همایونى/ همایون‌نامه را به نام او نوشت (خواندمیر، 1324ش، همان مقدمه، ص یح).خواندمیر نویسنده‌اى پرکار بود. وى صاحب تألیفات متعدد است. مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از: 1) مآثرالملوک، که ظاهراً نخستین اثر وى است، زیرا مؤلف در آن به هیچ‌یک از تألیفات خود اشاره نکرده است. وى کتاب را به نام امیرعلیشیر نوایى نوشته و بنابراین، تألیف آن پیش از 906 (سال وفات نوایى) بوده است (همو، 1317ش، مقدمة نفیسى، ص ث). این کتاب دربارة سخنان پادشاهان، انبیا و دانشمندان است (همانجا). این اثر را میرهاشم محدث در 1372ش در تهران، تصحیح و چاپ کرده است. 2) خلاصة‌الاخبار فى بیان احوال‌الاخیار، تاریخ عمومى است که به نام امیرعلیشیر نوایى نوشته شده و حاوى یک مقدمه، ده مقاله و خاتمه است، دربارة خلقت عالم، احوال انبیا، تواریخ حکما، احوال سلاطین قدیم ایران و عرب، حکما و ائمه، عباسیان و سلسله‌هاى سلاطین اسلامى تا 875 . خاتمة آن نیز در وصف هرات و شرح‌حال مشاهیر معاصر مؤلف است. این کتاب اساس تألیف حبیب‌السیر قرار گرفت (همو، 1324ش، همان مقدمه، ص یه) و فقط خاتمه آن به‌چاپ رسیده است. 3) دستورالوزراء، کتابى دربارة زندگى وزرا، از پیش از اسلام تا 906. از این کتاب دو تحریر در دست است. تحریر دوم دوازده شرح‌حال افزون بر تحریر نخست دارد. خواندمیر تحریر نخست را در دورة وزارت امیر علیشیر نوایى در هرات و تحریر بعدى را در 915، در دورة حکومت محمدخان شیبانى، به پایان رساند. دستورالوزراء مطالب دقیقى دربارة وزراى معاصر خواندمیر دارد (همو، 1317ش، همان مقدمه، ص چ ـ ح؛ همو، 1324ش، همان مقدمه، ص یو). وى این اثر را به نام کمال‌الدین خواجه محمود، وزیر سلطان‌حسین بایقرا تألیف کرد (همو، 1317ش، همان مقدمه، ص چ). 4) جلد هفتمِ تاریخ روضة‌الصفا، که خواندمیر خود (ج 7، ص 3؛ نیز ← روضة‌الصفا*) به تحریر آن تصریح کرده است. 5) مکارم‌الاخلاق، در شرح مکارم و محاسن امیرعلیشیر نوایى، که به سلطان‌حسین بایقرا تقدیم شده‌است (همو، 1324ش، همان مقدمه، ص یز). 6) نامه نامى، مجموعه‌اى از مراسلات و منشآت رسمى و دیوانى پیشینیان، که خواندمیر آن را در 928، دربارة چگونگى کتابت، براى منشیان و مترسلان گرد آورده است. 7) تاریخ حبیب‌السیر، از مهم‌ترین منابع تاریخى ایران، به‌ویژه در دورة تیموریان، که در 927 تألیف شده است (← حبیب‌السیر*). از دیگر آثار او آثار الملوک و الانبیاء که تلخیص حبیب‌السیر است و منتخب تاریخ وصاف است (خواندمیر، 1324ش، همان مقدمه، ص یز، یح؛ همو، 1372ش، مقدمة محدث، ص 12ـ13).از آثار به‌جا مانده از خواندمیر چنین برمى‌آید که وى در نگارش آثار تاریخى توانا و با اشعار و کتب قدما، کتابهاى متداول مدارس و مکاتب زمان خود و کتابهاى تفسیر، طب، شعر و ادب، لغت و تاریخ کاملاً آشنا بوده است (همو، 1324ش، همان مقدمه، ص و).خواندمیر در 941 در هند درگذشت و بنابه وصیتش او را در دهلى در کنار مزار شیخ نظام‌الدین اولیا و امیرخسرو دهلوى به‌خاک سپردند (فرشته، ج 1، ص 215؛ قس خواندمیر، 1317ش، همان مقدمه، ص ت).منابع: غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین خواندمیر، تاریخ حبیب‌السیر فى اخبار افرادالبشر، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1362ش؛ همو، ]تکمله [تاریخ روضة‌الصفا، در میرخواند، ج 7، 1339ش؛ همو، دستورالوزراء، چاپ سعید نفیسى، تهران 1317ش؛ همو، رجال کتاب حبیب‌السیر: از حمله مغول تا مرگ شاه اسمعیل اول، گردآورده عبدالحسین نوائى، تهران 1324ش؛ همو، مآثرالملوک، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1372ش؛ محمدقاسم‌بن غلامعلى فرشته، تاریخ فرشته، یا، گلشن ابراهیمى، چاپ سنگى لکهنو 1281؛Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالحسین نوائی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده