خواف
معرف
خواف،# شهرستان و شهرى در استان خراسان رضوى.
متن
خواف، شهرستان و شهرى در استان خراسان رضوى.1) شهرستان. واقع در منطقة قدیم خواف در جنوب استان خراسان رضوى، مشتمل بر بخشهاى مرکزى، جلگة ‌زوزن، سلامى، سنگان و پنج شهر خواف، قاسم‌آباد، نشتیفان، سنگان و سلامى و چند آبادى تاریخى (← ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان خراسان رضوى»). این شهرستان از مشرق به شهرستان تایباد و کشور افغانستان محدود است (← مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان خراسان رضوى»؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران). ارتفاعات شمالى ـ شرقى این شهرستان خواف را از بخش باخرز جدا مى‌کند. بیشتر کوههاى شمالى خواف، معادن مس، آهن، سرب و خاک نسوز دارد. رودهاى مهم آن عبارت‌اند از : کال‌خواجه‌یار که از کوه سنگى سرچشمه مى‌گیرد، کال سلامى در شمال، کال سرخ در شمال‌شرقى، کال قراولگاه در مشرق و کالِ موسى‌آباد در جنوب شرقى. چندین رود فصلى نیز در آن جریان دارد. بند سلامى در شش کیلومترى مشرق سلامى احداث شده است. چشمه‌هایى به نامهاى سرچشمه کرات، پى‌دینگ چنگ و بغل‌بید در مشرق، و چشمه کربلایى‌نجف در جنوب شهرستان قرار گرفته است. نمکزار خواف در جنوب‌شرقى شهرستان واقع است. دشتهاى زوزن، دوکوه، باغ‌بخشى، قطارگز، خوشابه و مژن‌آباد نیز در این شهرستان است. بادهاى 120 روزه در آن مى‌وزد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 55، ص 38؛ زنگنه قاسم‌آبادى، ج 1، ص 153، 232؛ براى اطلاع بیشتر از این بادهاى صدوبیست روزه ← سیستان و بلوچستان*).اقتصاد این شهرستان مبتنى بر کشاورزى، دامدارى و قالیچه‌بافى است (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 55، ص 39).مسجدجامع ملک زوزن (← زوزن*) و مسجد و مدرسة غیاثیّه خرگرد*، واقع در آبادى خرگرد*، کوشک سلامه و رباط زیارت از آثار باستانى این شهرستان است (← زنگنه قاسم‌آبادى، ج 1، ص 374؛ لباف خانیکى، ص 107). طبق سرشمارى 1385ش، جمعیت شهرستان 964،108 تن بوده است(← مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).حدود شصت درصد اهالى خواف مذهب تسنن دارند و بقیه شیعة دوازده امامى‌اند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ زنگنه قاسم‌آبادى، ج 1، ص 108). طوایف بهلولى، براهویى تاجیک، کلندرزهى، دلاله، زنگنه، عرب، میش‌مست و سربوزى در این شهرستان زندگى مى‌کنند (زنگنه قاسم‌آبادى، ج 1، ص 110؛ مرکز آمار ایران، 1378ش، ص 60ـ61). راه اصلى قائن ـ خواف ـ تایباد ـ هرات و رشتخوار ـ خواف ـ قائن از این شهرستان مى‌گذرد (← اطلس راههاى ایران، ص 35ـ36).خواف در 1328 مرکز منطقة خواف خراسان و مشتمل بر دو بخش خواف بالا به مرکزیت نصرآباد و خواف پایین به مرکزیت روى‌خواف/ رود بوده است (فرهنگ جغرافیایى ایران، ص 409ـ410). در 1316ش، طبق قانون تقسیمات کشورى، خواف به عنوان بخش در شهرستان تربت‌حیدریه در استان نهم تشکیل شد (← ایران. قوانین و احکام، ص 91). در 1324ش، دهستان خواف واقع در شهرستان تربت‌حیدریه در استان نهم (خراسان)، مشتمل بر سه قسمت بالا خواف، میان خواف و پایین خواف، و مرکز آن قصبة رود بود (ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 3، ص 135ـ136). در 1329ش، خواف یکى از بخشهاى پنج‌گانة شهرستان تربت‌حیدریه و در تقسیمات کشورى 1355ش، بخش خواف به مرکزیت رود با دهستانهاى بالا خواف، میان خواف و پایین خواف و جلگة زوزن بود (رزم‌آرا، ج 9، ص 153؛ ایران. وزارت کشور، ذیل «استان خراسان»). در 12 مرداد 1368، خواف شهرستان شد (← ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان خراسان»).از علماى بزرگ خواف باید از ابومظفر احمدبن محمد خوافى*، زین‌الدین خوافى*، حافظ‌ابرو* و تعدادى دیگر از فقهاى منسوب به آبادى خواف یا ولایت خواف، نام برد (← زنگنه قاسم‌آبادى، ج 1، ص 389، 403، 410، و جاهاى دیگر).2) شهر خواف، مرکز شهرستان خواف، در ارتفاع حدود 970 مترى قرار دارد. فاصله شهر خواف تا مرز افغانستان حدود 88 کیلومتر است. دماى آن گاهى در تابستانها به ْ42 و در زمستانها به ْ10- مى‌رسد. میزان بارش سالیانه آن حدود 185 میلیمتر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 55، ص 42ـ43).یک کوه منفرد (مرتفع‌ترین قله 254،1 متر) در حدود یک کیلومترى مغرب آن قرار دارد. رود کال خواجه‌یار از مغرب شهر مى‌گذرد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 55، ص 43). خواف در 1314ش شهر شد (← ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا). جمعیت شهر در سرشمارى 1385ش، 160،21 تن گزارش شده است (← مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).قدمت مسجدجامع آن به حدود سیصد سال پیش مى‌رسد. امروزه شهر هشت مسجد و یک حوزة علمیه دارد (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا). خواف داراى مزارات و زیارتگاههاى فراوانى است. مزار خواجه‌یار در مغرب خواف در دامنة کوه خواجه‌یار واقع است (← زنگنه قاسم‌آبادى، ج 1، ص 362، 606).از رویدادهاى مهم شهر خواف در صد سال اخیر تبعید مدرّس در 1307ش و زندانى شدن او در ارگ نیمه‌ویران شهر تا 1316ش است. تبعید مدرّس به خواف که شهرى مرزى با اکثریتى سنّى‌مذهب بود، بیشتر براى تحت فشار قرار دادن وى از لحاظ مذهبى بوده است. اگرچه در سالهاى اقامت در خواف وى تقریباً اجازه هیچ نوع ارتباطى با محیط اطراف پیدا نکرد (خسروى، ص 202ـ203). در 1358ش، زمین‌لرزه ویرانیهاى بسیارى در شهر به بار آورد (← زنگنه قاسم‌آبادى، ج 1، ص 357ـ358).پیشینه. خواف/ خاف منطقه و ولایتى قدیمى در مشرق خراسان بوده است که از گذشته پیش از اسلام آن اطلاع فراوانى نداریم. خواف در دورة خلیفه سوم، در حدود سال 30 فتح شد (بلاذرى، ص 567ـ568). در اوایل قرن دوم، به‌آفرید (مقتول 131) در سیراوند، یکى از قصبه‌هاى خواف، ظهور کرد. او را از اهالى زوزن (از آبادیهاى خواف) مى‌دانند (← ابوریحان بیرونى، ص 210؛ حمداللّه مستوفى، ص 154). ابن‌ندیم (ص 665)، وى را از روى‌رود ]خواف[، از آبادیهاى ابرشهر* (نیشابور)، دانسته است. ابن‌ندیم اولین‌بار در قرن چهارم به نام روى/ رود اشاره کرده است.طى سالهاى 260 تا 265 خواف از اقطاعات على‌بن لیث، برادر یعقوب لیث صفارى، به شمار مى‌رفت. در همان سالها احمدبن عبداللّه سجستانى آنجا را غارت کرد (نظامى عروضى، ص 26ـ27). در 290، ابن‌رسته (ص 171) نام آن را خَوَاف و از رستاقهاى سیزده‌گانة نیشابور ضبط کرده است (نیز ← یعقوبى، ص 278؛ لسترنج ، ص 357). مؤلف حدودالعالم (ص 91)، از سنگان، سلومد و زوزن از شهرکهاى نیشابور نام‌برده و به محصول کرباس آنجا اشاره کرده است، بدون اینکه نامى از خواف یا رود ببرد. در همین دوره (قرن چهارم) مقدسى (ص 300، 319، پانویس)، خواف را یکى از رستاقهاى کوچک ابرشهر به مرکزیت سلومک/ سلومد با محصول مویز و انار ذکر کرده است.در سالهاى 617ـ618، سپاهیان مغول نواحى خراسان، از جمله خواف و سنگان را که هر یک شهرى بزرگ به شمار مى‌رفتند، فتح کردند (رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 1، ص 519). در قرن هفتم، خواف از قصبات بزرگ و از اعمال نیشابور محسوب مى‌شد که به بوشنج* از نواحى هرات متصل بود و صد قریه و سه شهر، سَنجان، خَرجرد/ خرگرد* و سیراوند، داشت (← یاقوت حموى، ذیل مادّه).حمداللّه مستوفى (ص 154، 202)، علاوه بر سنجان از زوزن و سلامه نیز نام برده است. همچنین وى، از محصولات خواف علاوه بر انگور و انار، به خربزه، انجیر و معدن آهن و روناس و ابریشم اشاره کرده است. در 737، زمین‌لرزه‌اى در منطقة خواف روى داد که بر اثر آن شهرهاى اطراف خواف به سختى آسیب دید و پس از زلزله، بر اثر بیمارى واگیر یازده هزار تن جان سپردند (امبرسز و ملویل ، ص 44).حافظ‌ابرو، ولایت خواف را تابع هرات و داراى علما و بزرگان بسیار معرفى کرده و ضمن اشاره به محدوده آن یادآور شده است که مدتهاست ولایت خواف جزو اعمال نیشابور نبوده و در دیوان هرات قرار گرفته است. وى از بیست قریه از جمله قریة رود نام‌ برده است. وى به معدن آهن که مورد بهره‌بردارى قرار مى‌گرفته و سایر محصولات آنجا مانند پنبه و ابریشم و میوه‌هاى مختلف اشاره کرده است (← ج 2، ص 37).در زمان صفویه، خاف/ خواف ولایتى در خراسان بود (← عالم آراى شاه اسماعیل، ص 264).در 944، در خواف شورشى رخ داد و قلعة استاه خواف (قلعة مسکونى خواف) به دست ملک‌زاده خواف افتاد، اما سپاهیان طهماسب اول (ﺣک : 930ـ984) او را کشتند و طغیان را فرونشاندند. در آن زمان قلعه خواف به استوارى اشتهار داشت (غفارى قزوینى، ص 293). در سال سوم جلوس شاه‌عباس اول، عبدالمؤمن‌خان ازبک بسیارى از نواحى خراسان از جمله خواف را تصرف کرد (اسکندرمنشى، ج 2، ص 414). در 1128، عبداللّه‌خان پسر حیات‌سلطان که سرکرده افغانهاى ابدالى بود، پس از تصرف هرات، خواف و زوزن را نیز تصرف کرد (مرعشى‌صفوى، ص 19ـ21). در 1139، نادرقلى (بعداً نادرشاه؛ﺣک : 1148ـ1160) مناطق شرقى ایران از جمله خواف را از دست ابدالیها بیرون آورد (← استرآبادى، ص 72ـ75). خواف تا 1273 تابع هرات بود، اما با تشکیل کشور افغانستان در محدوده ایران باقى‌ماند. در اواخر دوره قاجار خواف ولایتى بود با سى قریه و آسیاب‌بادى (← شیروانى، ص 212).در اوایل قرن سیزدهم شهر جدید خواف را امیر قلیچ‌خان تیمورى (حاکم مناطق خواف، جام، باخرز و زورآباد) بنا کرد. این شهر در آن زمان چهار باروى تودرتو با دروازه‌هاى دوقلو داشت که گرد باروهاى آن خندق حفر شده بود. با اینکه شهر خواف پیش از یک سده رو به ویرانى بود، اما در آن 43 دستگاه آسیاب* آبى که با آب فراوان کاریزها کار مى‌کرد و دو دستگاه آسیاب بادى (آس‌باد) که با بادهاى 120 روزه به گردش درمى‌آمد، وجود داشت (فرهنگ جغرافیایى ایران، ص 409). هم اکنون تعداد زیادى از این آسیابها (آس‌باد) در بخش سنگان و شهرهاى نشتیفان و آبادیهاى برآباد و خرگرد وجود دارد، هرچند اغلب این آسیابها ویران و نیمه‌ویران است. در حال حاضر از چند آسیاب‌بادى (آس‌باد) استفاده مى‌کنند.منابع : ابن‌رسته؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابوریحان بیرونى، الآثارالباقیة؛محمدمهدى‌بن محمدنصیر استرآبادى، جهانگشاى نادرى، چاپ عبداللّه انوار، تهران 1341ش؛ اسکندرمنشى؛ اطلس راههاى ایران، تهران : گیتاشناسى، 1385ش؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال 1316، تهران: روزنامه رسمى کشور شاهنشاهى ایران، ?]1316ش[؛ ایران. وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهى ایران، تهران 1355ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ بلاذرى (بیروت)؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ‌ابرو، تاریخ حافظ‌ابرو، ج 2، چاپ کراولسکى، ویسبادن 1982؛ حدودالعالم؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ محمدرضا خسروى، جغرافیاى تاریخى ولایت زاوه، مشهد 1366ش؛ رزم‌آرا؛ رشیدالدین فضل‌اللّه؛ ابراهیم زنگنه قاسم‌آبادى، تاریخ و رجال شرق خراسان، ج 1، مشهد 1370ش؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، حدائق‌السیاحة، تهران 1348ش؛ عالم‌آراى شاه اسماعیل، چاپ اصغر منتظرصاحب، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349ش؛ احمدبن محمد غفارى قزوینى، تاریخ جهان‌آرا، تهران 1343ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج 55 : تایباد، تهران: ادارة جغرافیائى ارتش، 1363ش؛ فرهنگ جغرافیایى ایران: خراسان، ترجمه و تحقیق کاظم خادمیان، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى، 1380ش؛ رجبعلى لباف خانیکى، سیماى میراث فرهنگى خراسان، تهران 1378ش؛ محمدخلیل‌بن داوود مرعشى صفوى، مجمع‌التواریخ، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1362ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده1377: جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن 1385: نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.http://www.sci.org.ir/portal/ from 2010, 29, May Retrieved faces/public/census85/census85. natayej/census85. rawdata;مقدسى؛ احمدبن عمر نظامى عروضى، کتاب چهار مقاله، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینى، لیدن 1327/1909، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، 000، 500،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، البلدان؛Nicholas Nicholas Ambraseys and Charles Peter Melville, A history of Persian earthquakes, Cambridge 1982; Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1930.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده