خواص قرآن
معرف
تأثیر قرآن در کسب منافع و دفع ضررهاىِ اغلبْ دنیوى
متن
خواص قرآن، تأثیر قرآن در کسب منافع و دفع ضررهاىِ اغلبْ دنیوى. خواص قرآن بخشى از علم خواص است که به بررسى آثار حاصل از قرائت اسماى الهى و کتابهاى نازل شده و ادعیه مى‌پردازد. براساس این علم، بر هر یک از اسماء و دعاها، خاصیتى متناسب با آن مترتب است (← طاشکوپرى‌زاده، ج 1، ص 341؛ حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 725ـ 726؛ صدیق حسن‌خان، ج 2، ص 280ـ281؛ نیز ← طاشکوپرى‌زاده، همانجا، که علم خواص را شاخه‌اى از سحر مى‌داند). گفتنى است که خواص قرآن با خصایص قرآن متفاوت است. خصایص هر چیزى است که قرآن‌کریم را از حدیث نبوى، حدیث قدسى، دیگر کتابهاى آسمانى و کلام بشر متمایز مى‌سازد (هویمل، ص 29ـ30). خواص قرآن از دو نظر با فضائل قرآن نیز تفاوت دارد. نخست اینکه، فضائل قرآن مجموعه مطالب منقول درباره شرافت قرآن و تعلیم و تعلم و مزایا و پاداشها و منافعِ غالباً اخروىِ تلاوت آن است (← ابن‌تیمیه، مقدمه، ص 10؛ هویمل، ص 27ـ28)، اما در خواص قرآن بر دفع ضررها و کسب منافع دنیوى تأکید مى‌شود و سخن از راههاى افزایش روزى و دفع شرور و چشم‌زخم و سحر و در امان ماندن از خطر وحوش و جور ستمگران و نیز درمان بیماریهاى روحى و جسمى و تسخیر قلوب مردم است (← تمیمى، ص 3، 6، 12، و جاهاى دیگر؛ غزالى، ص 21ـ23، 25ـ32، 35ـ37، و جاهاى دیگر؛ شاذلى، ص 13ـ16، و جاهاى دیگر؛ قرشى، ص 17ـ18، 34ـ36، و جاهاى دیگر؛ نیز ← تعویذ*). دوم آنکه، بسیارى از خواص ذکر شده براى آیات و سوره‌هاى قرآن مبتنى بر تجارب افراد در زمانهاى مختلف بوده و بخش عمده‌اى از مطالب نقل شده در کتب در این‌باره، به ذکر این تجارب و نتایج و تأثیرات ناشى از آیات قرآن اختصاص یافته است (← غزالى، همانجاها؛ سیوطى، ج 4، ص 158؛ نیز ← ابن‌قیم جوزیه، ج 4، ص 177؛ مُناوى، ج 3، ص 628). در کتابهاى حدیثى شیعه و سنّى بابى مختص خواص قرآن دیده نمى‌شود، گرچه در برخى ابوابِ کتابهایى چون صحیح بخارى (باب‌الرُقى بالقرآن، ج 7، ص 22ـ23) و مکارم‌الاخلاق طبْرِسى (بابٌ فى‌الاستشفاء بالقرآن، ص 363ـ387)، روایاتى با مضمون خواص ذکر شده است. برخلاف آن، در کتب حدیثى متقدم و متأخر، ابوابى به فضائل قرآن اختصاص یافته و روایات مرتبط با این موضوع نقل شده‌است (براى نمونه ← بخارى، ج 6، ص 103ـ106؛ ترمذى، ج 4، ص 232ـ246؛ مجلسى، ج 89 ، ص 223ـ369). هویمل (ص 209ـ682) روایات منقول در باب خواص هر یک از سوره‌ها را به ترتیب سوره ذکر کرده و روایات ضعیف و موضوع/ مجعول را مشخص ساخته است. از خواص قرآن، گاه به صورت منافع قرآن یا فواید قرآن نیز یاد شده‌است؛ براى مثال کتاب منافع‌القرآن منسوب به ابوعبداللّه محمدبن احمد تمیمى* (متوفى 390) که نخستین تألیف در این زمینه محسوب مى‌شود. این کتاب با عنوان خواص‌القرآن نیز معرفى شده و گفته‌اند که از حکیمى هندى اقتباس شده است (حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 727؛ براى دیگر نمونه‌ها ← همان، ج 1، ستون 881، ج 2، ستون 1050، 1835؛ بغدادى، ج 2، ستون 415، 559؛ آقابزرگ طهرانى، ج 4، ص 123، ج 6، ص 393، ج 8 ، ص 84 ، ج 16، ص 356).گفتنى است که در چند آیة قرآن به شفا بودن آن تصریح شده است (براى نمونه ← یونس: 57؛ اسراء: 82؛ فصّلت: 44؛ براى شمارى دیگر از این آیات ← مجلسى، ج 89 ، ص 1ـ12). مفسران در بیان این آیات گفته‌اند که قرآن هم شفاى امراض قلبى مثل شک و نفاق و اخلاق ناپسند است، هم شفاى جسم است، و هم مى‌توان از آن براى دفع کید کافران و ظالمان بهره جست (براى نمونه ← طوسى؛ فضل‌بن حسن طبرسى؛ فیض کاشانى؛ طباطبائى، ذیل اسراء: 82). برخى تأکید کرده‌اند که خواص قرآن جز براى کسى که قلب و نیت خود را خالص بگرداند و در قرآن تدبر و به آیات آن عمل کند، حاصل نمى‌گردد (← زرکشى، ج 1، ص 436؛ نیز ← هویمل، ص 131ـ145). عبدالحق زداح (ص 38) این جنبه از قرآن را یکى از وجوه اعجاز آن دانسته و با عنوان اعجاز استشفائى (شفایى) از آن یاد کرده‌است. او (ص 39ـ40) به‌عنوان شاهد، تأثیرات آرام‌بخش تلاوت آیات قرآن بر گروهى از مردم مسلمان و غیرمسلمان را ذکر نموده است. در احادیث نیز قرآن بهترین دوا و شفا از هر بیمارى دانسته شده است. همچنین توصیه شده که از قرآن شفا بجویید و هر کس را که قرآن شفا ندهد، شفایى ندارد (← ابن‌ماجه، ج 2، ص 1142؛ حسن‌بن فضل‌طبرسى، ص 165، 363؛ مناوى، همانجا). در روایات آمده است که رُقْیَه، نُشْره و عُوذَه (دربارة این اصطلاحات ← جاحظ، ج 4، ص 184ـ190؛ نَوَوى، ج 9، ص 67؛ نیز ← تعویذ*) اگر از قرآن باشد اشکالى ندارد، اما بسیارى از رقیه‌ها و تعویذها از دوران جاهلیت بازمانده و شرک‌آمیز است (← ابن‌بسطام، ص 48ـ49). ابن‌قیم جوزیه (همانجا) گفته است که براى برخى از کلمات منافع و خواصى تجربه شده است، چه برسد به کلام الهى که برتر از کلام بشر بوده و شفاى تام و رحمت عام است (نیز ← فخررازى، ذیل اسراء: 82؛ مناوى، همانجا).طاشکوپرى‌زاده (ج 1، ص 342) برآن بوده است که نفس انسان با اهتمام به اسماء الهى و دعاها و کلمات وارد شده در کتابهاى الهى و توجه به حضرت حق به آثار و ثمراتى دست مى‌یابد. طباطبائى (همانجا) با استناد به آیة 82 سورة اسراء که قرآن را حاوى شفا و رحمت براى مؤمنان و خسران براى ظالمان مى‌داند نتیجه گرفته است که همچنان که خواندن و کتابت قرآن خاصیت شفابخشى از امراض براى مؤمنان و معتقدان دارد از آن مى‌توان براى دفع کید کافران و ظالمان نیز بهره جست (قس همان، ذیل اعراف: 180، که تأثیر اسماء الهى در جهان را نه از طریق الفاظ یا معانى آنها بلکه مستند به حقایق این اسماء مى‌داند). استفاده از مطالب کتابهاى مقدس براى پیشگیرى و دفع امراض و بلایا در اقوام و ادیان پیشین نیز وجود داشته است (← تعویذ*).متداول‌ترین روش براى استفاده از خواص قرآن تلاوت آیات آن است. اما در کنار تلاوت، شیوه‌هاى دیگرى نیز نقل شده از جمله: نوشتن آیات قرآن؛ خواندن آیات و دمیدن آن بر شخص بیمار؛ خواندن آن بر آب و نوشیدن آن یا ریختنش بر بدن بیمار؛ نوشتن آیات و مخلوط کردن آن با آب و نوشیدن آن؛ نوشتن آیات بر روى ظرف و نوشیدن آب در آن یا وضو گرفتن با آن آب؛ نوشتن آیات و آویختن آن به گردن انسان یا حیوان (← قرطبى، ذیل اسراء: 82؛ ابن‌قیم جوزیه، ج 4، ص 170ـ181؛ مجلسى، ج 92، ص 4ـ47؛ نیز ← هویمل، ص 152ـ161). برخى از علما با شمارى از این روشها مخالفت کرده و آنها را بدعت‌آمیز و غیرجایز دانسته‌اند (← همانجاها).در کتب علوم قرآنى و در کتب فضائل قرآن به خواص قرآن پرداخته شده است (براى نمونه ← زرکشى، ج 1، ص 434ـ437، نوع 27؛ سیوطى، ج 4، ص 158ـ166، نوع 75؛ براى فهرستى از این کتابها ← هویمل، ص 45ـ46؛ ابن‌تیمیه، مقدمه، ص 12ـ16). افزون بر این، به طور خاص نیز کتابهایى در این موضوع نوشته شده که از مهم‌ترین آنها مى‌توان به منافع‌القرآن تمیمى و خواص‌القرآن ابوحامد غزالى* (متوفى 505) اشاره کرد (براى فهرستى از این تألیفات به ترتیب تاریخى ← هویمل، ص 75ـ96). در این میان، برخى از این آثار به طور عام همة سوره‌ها را شامل مى‌شود، مانند: البرهان و الدلیل فى خواص‌التنزیل از ابوبکر محمدبن عبیداللّه قَیْسى (متوفى 750) و کتاب الدرالنظیم فى خواصّالقرآن العظیم از عبداللّه‌بن اسعد یافعى* (متوفى 768). در برخى تألیفات، خواصِّ یک یا چند سوره بررسى شده است، مانند خواصّ سورة‌القدر و یس اثر غزالى، یا السرّالمبین فى خواص سورة یس اثر سلیمان‌بن خالد قادرى (متوفى 1204)، یا برخى از تألیفات دربارة خواص برخى آیات‌اند، مانند رسالة فى خواص بسم‌اللّه الرحمن‌الرحیم اثر ابوالعباس احمدبن على‌بن یوسف بُونى* (متوفى 622)؛ الجواهرالمصونة و الّلآلئ المکنونة دربارة خواص آیة «حَسبِىَاللّهُ و نِعْمَالوکیلُ» از ابوالحسن شاذلى* (متوفى 656)؛ و فَتْح‌الرحمانِ على خواصّ بعض آیاتٍ من‌القرآن از عبدالقادربن عمر شیبانى تغلبى (متوفى 1135). برخى مانند تمیمى و یافعى خواص قرآن را براساس آیات قرآن سامان داده‌اند، اما برخى دیگر مانند غزالى و شاذلى به صورت موضوعى.مؤلفان شیعه نیز به این موضوع اهتمام داشته‌اند. مجموعه روایاتى با عنوان خواص‌القرآن به امام صادق علیه‌السلام منسوب است (← نورى، ج 13، ص 295) که گردآورنده آن مشخص نیست و گاه از آن با نام منافع‌القرآن یا خواصّالآیات و السُوَر یاد شده است (← آقابزرگ طهرانى، ج 22، ص 312؛ انوار، ج 5، ص 253؛ براى نقل قولهاى پراکنده از این روایات ← ابن‌طاووس، ص 89 ـ90؛ یافعى، ص 10ـ11؛ کفعمى، ص 48، 181؛ مجلسى، ج 53، ص 330؛ نورى، ج 3، ص 472، ج 8 ، ص 215، 236، 307، ج 13، ص 290؛ براى مجموع این روایات به همراه نقل قولهایى از تمیمى و غزالى ← قرشى، ص 9ـ13، 24ـ25، و جاهاى دیگر؛ کتابٌ فیه خواصّالقرآن العظیم، ص 79ـ123: مشتمل بر 247 روایت). کتابهاى دیگرى نیز در خواص قرآن یا خواص برخى سوره‌هاى قرآن به عربى و فارسى تألیف شده است (← آقابزرگ طهرانى، ج 7، ص 273ـ274؛ منزوى، ج 1، ص 113ـ115؛ حسینى اشکورى، ج 1، ص 145). اشکال اساسى بسیارى از تألیفات در این زمینه، به‌ویژه نوشته‌هاى معاصر، آن است که در آنها تفکیک دقیقى میان خواص و فضائل دیده نمى‌شود (براى نمونه ← هویمل،ص 28؛ کتابٌ فیه خواصّ القرآن العظیم، مقدمة کعبى، ص 71ـ72).منابع: علاوه بر قرآن؛ آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌بسطام (حسین‌بن بسطام) و ابن‌بسطام (عبداللّه‌بن بسطام)، طب الائمة علیهم‌السلام، نجف ] 1385[، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌تیمیه، قاعدة فى فضائل‌القرآن، چاپ سلیمان قرعاوى، احساء 1414؛ ابن‌طاووس، الامان من اخطار الاسفار و الزمان، قم 1409؛ ابن‌قیم جوزیه، زاد المعاد فى هدى خیرالعباد، چاپ شعیب ارنؤوط و عبدالقادر ارنؤوط، بیروت 1412/1992؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، ]قاهره 1373/ 1954[، چاپ افست ]بیروت، بى‌تا.[؛ عبداللّه انوار، فهرست نسخ خطى کتابخانه ملى، تهران 1343ـ1358ش؛ محمدبن اسماعیل بخارى، صحیح‌البخارى، ]چاپ محمد ذهنى‌افندى[، استانبول 1401/1981، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ اسماعیل بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج 2، در حاجى‌خلیفه، ج 4؛ محمدبن عیسى ترمذى، سنن‌الترمذى و هوالجامع‌الصحیح، ج 4، چاپ عبدالرحمان محمد عثمان، بیروت 1403/1983؛ محمدبن احمد تمیمى، کتاب فیه منافع‌القرآن، نسخة خطى گنجینة انستیتو ابوریحان بیرونى، تاشکند، ش 3234، نسخه عکسى مجموعه سرود اهل بخارا، ]مشتمل بر [نسخه‌هاى خطى مخازن جمهوریهاى پنج‌گانة آسیاى مرکزى، فراهم کننده: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسى وزارت امورخارجه، ش 6؛ عمروبن بحر جاحظ، کتاب‌الحیوان، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر ?]1385ـ1389/1965ـ 1969[، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ حاجى‌خلیفه؛ احمد حسینى اشکورى، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه عمومى حضرت آیة‌اللّه‌العظمى گلپایگانى، ج 1، قم 1357ش؛ محمدبن بهادر زرکشى، البرهان فى علوم‌القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت 1408/1988؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، الاتقان فى علوم‌القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ]قاهره 1967[، چاپ افست قم 1363ش؛ على‌بن عبداللّه شاذلى، الجواهرالمصونة الّلالئ المکنونة، بیروت 1412/1992؛ صدیق حسن‌خان، ابجدالعلوم، ج 2، بیروت 1395؛ احمدبن مصطفى طاشکوپرى‌زاده، مفتاح‌السعادة و مصباح السیادة، بیروت 1405/1985؛ طباطبائى؛ حسن‌بن فضل طبرسى، مکارم‌الاخلاق، قم 1392/1972؛ فضل‌بن حسن طبرسى؛ طوسى؛ عبدالحق زداح، التداوى بالقرآن و الدعاء، عین ملیله، الجزایر 2004؛ محمدبن محمد غزالى، کتاب‌الذهب الابرز فى اسرار خواص کتاب‌اللّه العزیز، چاپ عبدالحمید صالح حمدان، ]قاهره، بى‌تا.[؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیرالکبیر، او، مفاتیح‌الغیب، بیروت 1421/2000؛ محمدبن شاه مرتضى فیض کاشانى، الاصفى فى تفسیر القرآن، قم 1376ـ1378ش؛ عبدالرحمان‌بن على احمد قرشى، جامع خواص‌القرآن: المعدّة لنوائب‌الزمان، بیروت 1426/2005؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام‌القرآن، بیروت 1405/1985؛ کتابٌ فیه خواصّ القرآن العظیم و یسمى منافع القرآن العظیم، منسوب به امام جعفر صادق (ع)، چاپ على موسى کعبى، در علوم‌الحدیث، سال 4، ش 7 (محرّم ـ جمادى‌الآخره 1421)؛ ابراهیم‌بن على کفعمى، جنّة‌الامان الواقیة و جنّة‌الایمان الباقیة، المشتهر بالمصباح، بیروت 1403/1983؛ مجلسى؛ محمد عبدالرووف‌بن تاج‌العارفین مُناوى، فیض‌القدیر: شرح‌الجامع الصغیر من احادیث البشیرالنذیر، چاپ احمد عبدالسلام، بیروت 1415/1994؛ منزوى؛ حسین‌بن محمدتقى نورى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم 1407ـ1408؛ یحیى‌بن شرف نَوَوى، المجموع: شرح المُهَذّب، بیروت : دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ ترکى هویمل، خواص القرآن الکریم: دراسة نظریة تطبیقیة، دمام 1429؛ عبداللّه‌بن اسعد یافعى، کتاب الدرّ النظیم فى خواص القرآن العظیم، ]قاهره[: المکتبة‌العلامیة، ]بى‌تا.[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده