خوارزمی کمال الدین حسین
معرف
عارف و شاعر قرن نهم و دهم
متن
خوارزمى، کمال‌الدین حسین، عارف و شاعر قرن نهم و دهم. احتمالا پیش از 885 در خوارزم متولد شد (مایل هروى، ص 146). نام پدرش در منابع همعصر یا نزدیک به آن ثبت نشده است، اما برخى نام او را شهاب‌الدین حسین‌بن برهان‌الدین قلیچ اندجانى نوشته‌اند (رجوع کنید به شوشترى، ج 2، ص 162؛ نفیسى، ج 1، ص 400). ابن‌عماد (ج 8، ص 320) نام پدرش را احمدبن ابراهیم خوارزمى آورده است.از مراحل تعلیم و تعلم و استادان وى اطلاع چندانى در دست نیست. به گزارش محمود غجدوانى کمال‌الدین در جوانى به تحصیل علم پرداخت، اما پس از مدتى علوم را عَرَضى و خالى از عمل یافت و وصال حق را در عبادت و ریاضت جستجو کرد و مدتى در مسجدى عزلت گزید. او در جستجوى مرشد از خوارزم به بخارا و از آنجا به ماوراءالنهر سفر کرد و چون از یافتن پیر و مرشدى حقیقى مأیوس شد به خوارزم بازگشت و دوباره به عزلت نشست (به نقل شوشترى، ج 2، ص 162ـ165). کمال‌الدین خوارزمى در 925 مرید حاجى محمد خبوشانى شد و به طریقت حسینیه همدانیه پیوست (متأخران آن را ذهبیه اغتشاشیه نامیده‌اند). سلسله طریقت وى به ترتیب از طریق خبوشانى، شاه‌على بیدآبادى، رشیدالدین اسفراینى، عبداللّه برزش‌آبادى و خواجه اسحاق خُتَلانى به سیدعلى همدانى مى‌رسد (معصوم علیشاه، ج 2، ص 344؛ منزوى، ج 3، ص 1247).او، در 957 با جمعى از مریدان به مکه رفت و پس از مراسم حج راهى دمشق شد و در آنجا خانقاهى بنا کرد و بعد از آن به قصد تأسیس خانقاه به حلب رفت و در 958 در همانجا درگذشت (ابن‌عماد، ج 8، ص 321؛ منزوى، ج 11، ص 851؛ مایل هروى، ص 147). پس از کمال‌الدین، فرزند بزرگش، شریف/ شرف‌الدین، شیخ طریقه حسینیه همدانیه در نواحى ماوراءالنهر شد (خوارزمى، ج 1، مقدمه مایل هروى، ص سى و دو؛ قس معصوم علیشاه، ج 2، ص 345، که کمال‌الدین را آخرین شیخ این طریقت دانسته است).از آثار اوست: ارشاد المریدین؛ آداب‌المریدین؛ و جوازالسائرین (منزوى، ج 3، ص 1247؛ دانش‌پژوه، ج 17، ص 390). شرح فصوص‌الحکم تاج‌الدین خوارزمى* را نیز به اشتباه به کمال‌الدین خوارزمى نسبت داده‌اند (رجوع کنید به خاورى، ج 1، ص 507). دو اثر نیز با عنوان مفتاح‌الطالبین به قلم محمود غجدوانى و جادة‌العاشقین، به قلم شریف/ شرف‌الدین، درباره احوال و مقامات او نوشته شده است (نفیسى، همانجا؛ منزوى، ج 11، ص 850). رساله‌اى با نام چهل مجلس به کمال‌الدین نسبت داده شده (دانش‌پژوه، همانجا)، که همان مقاله چهارم مفتاح‌الطالبین است (رجوع کنید به خوارزمى، ج 1، مقدمه مایل هروى، ص سى و سه). از کمال‌الدین اشعارى با تخلص حسینى به جاى‌مانده که بیشتر آنها در مفتاح‌الطالبین و جادة‌العاشقین آمده است (مایل هروى، همانجا).منابع : ابن‌عماد؛ اسداللّه خاورى، ذهبیه: تصرف علمى ـ آثار ادبى، ج1، تهران 1362ش؛ تاج‌الدین حسین‌بن حسن خوارزمى، شرح فصوص الحکم محى‌الدین‌بن عربى، چاپ نجیب مایل هروى، تهران 1364ش؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى‌خطى کتابخانه‌مرکزى و مرکزاسناد دانشگاه تهران، ج17،تهران1364ش؛ نوراللّه‌بن شریف‌الدین شوشترى، مجالس‌المؤمنین، تهران 1354ش؛ نجیب مایل‌هروى، سایه به سایه: دفتر مقاله‌ها و رساله‌هاى عرفانى، ادبى و کتاب شناختى، تهران 1378ش؛ محمدمعصوم‌بن زین‌العابدین معصوم‌علیشاه، طرائق‌الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران 1339ـ1345ش؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى فارسى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛ سعید نفیسى، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان‌فارسى تا پایان قرن دهم هجرى، تهران 1363ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شهناز شایان فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده