خوارزمی تاج الدین حسین
معرف
شاعر و عارف شیعى قرن هشتم و نهم
متن
خوارزمى، تاج‌الدین حسین، شاعر و عارف شیعى قرن هشتم و نهم. در برخى منابع تاج‌الدین حسین با کمال‌الدین حسین شهاب‌الدین حسن خوارزمى* به‌اشتباه یکى گرفته شده‌است (رجوع کنید به دانش‌پژوه، ج 17، ص 389؛ خاورى، ج 1، ص507؛ خوارزمى، 1384ش، ج 1، مقدمه شریعت، ص‌یازده). رضاقلى‌خان هدایت (ص 41، 100) از او با نام حسین‌بن حسن کاشى گزارش کرده است.تاج‌الدین اهل خوارزم بود و بیشتر عمرش را در آنجا گذراند (خوارزمى، 1360ش، مقدمه درخشان، ص 23). تاریخ تولدش در منابع ذکر نشده، اما درخشان (همان، مقدمه، ص 26) آن را بین سالهاى 770 تا 780 نوشته است. از زندگى او اطلاع چندانى در دست نیست، جز اینکه به دشت، سراى، حاجى‌ترخان و برخى از نواحى خوارزم، همچنین به خراسان و مشهد سفر کرده است (گازرگاهى، ص164؛ خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 27ـ28). حنفیان هرات، در زمان شاهرخ‌میرزا، تاج‌الدین خوارزمى را به دلیل سرودن غزلى با مطلع «اى در همه عالم پنهان تو و پیدا تو/ هم دردِ دل عاشق هم اصل مداوا تو» تکفیر کردند اما به‌سبب مقام والاى او کارى از پیش نبردند (نوائى، ص 185).پیر و مرشد وى در سیر و سلوک، خواجه ابوالوفاى خوارزمى* (متوفى 835)، از عرفاى بنام سلسله کبرویه است که سلسله طریقتش با پنج واسطه به نجم‌الدین کُبرى (متوفى 618) مى‌رسد. از این‌رو، مى‌توان تاج‌الدین خوارزمى را هم به نجم‌الدین کبرى منتسب کرد. تاج‌الدین احترام فراوانى براى نجم‌الدین کبرى قائل بود و به آثار او توجه بسیارى داشت (هدایت، ص40؛ خوارزمى، 1364ش، ج 1، مقدمه مایل هروى، ص سى ـ سى‌ویک؛ قس همو، 1360ش، همان مقدمه، ص 23ـ24، که انتساب خوارزمى به نجم‌الدین را نادرست دانسته است). وى همچنین با یوسف اهل، صاحب فرائد غیاثى، مکاتبه داشت (رجوع کنید به یوسف اهل، ج 2، ص 562، 566).تاج‌الدین حسین، سلسله مشایخ خویش را از حضرت على علیه‌السلام آغاز کرده و با ذکر ائمه معصومین علیهم‌السلام (تا امام صادق علیه‌السلام) به پایان برده است. وى تمام کتاب مثنوى و شرح خود را از فوائد شرح کلام حضرت على علیه‌السلام در باب پرسش کمیل از چیستى حقیقت (معروف به حدیث حقیقت) مى‌دانست. او در آثار منظوم و منثورش صریحآ از عشق و ارادت به امام على علیه‌السلام و خاندانش سخن گفته و سیره عملى‌اش نیز بر آن گواه است. در نظر وى، حقیقتِ معرفت و اساس عرفان در تولاى على علیه‌السلام و مهر خاندان نبى صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم است و بهترین پیر طریقت و راهنماى انسان براى رسیدن به حقیقت، دوستى على علیه‌السلام است که اگر سالک در متابعت او به ترک خودبینى و تزکیه نفس بپردازد همه اسرار عرفانى در ضمیرش روشن و حقایق و معانى نزد وى مبرهن مى‌گردد (پورجوادى، ص 49ـ50؛ خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 26ـ28، 31).درباره تاریخ وفات خوارزمى اختلاف هست. بنابر مکاتباتى که با یوسف اهل داشت و همچنین وجود برخى قرائن، به نظر مى‌رسد که او در حمله ازبکان به خوارزم در اثناى 838 تا 840 کشته شده‌باشد (رجوع کنید به یوسف اهل، ج 2، ص 563ـ 566؛ کحّاله، ج 3، ص 223؛ خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 29). وى را در خوارزم در جوار خواجه ابوالوفا به خاک سپردند (نوائى، همانجا).در دوره خوارزمى زبان فارسى رو به انحطاط رفته و زبان ترکى رایج شده بود. به همین سبب آثار خوارزمى نیز از انحطاط نثر فارسى مصون نمانده و حتى وى یکى از آثارش را به ترکى نوشته است (رجوع کنید به صفا، 1337ش، ص 55ـ56؛ پورجوادى، ص 51). خوارزمى شعر هم مى‌سرود (رجوع کنید به ادامه مقاله). از این‌رو، نام او را در زمره شعراى قرن نهم درج کرده‌اند (نوائى، ص 9، 185).از تاج‌الدین خوارزمى این آثار به‌جامانده است :1) منظومه کنوزالحقائق فى رموزالدقائق، شرح مثنوى مولوى، به فارسى (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1587؛ صفا، 1363ـ1370ش، ج 4، ص 493).2) جواهرالاسرار و زواهر الانوار، شرح مفصّل چهار دفتر مثنوى مولوى، به فارسى (رجوع کنید به خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 36؛ قس آقابزرگ طهرانى، ج 5، ص 216، که آن را شرح سه دفتر دانسته‌است). تاج‌الدین در این کتاب درصدد است مثنوى را براساس آراى ابن‌عربى شرح کند. بنابراین بخشى از مقدمه خود را به بیان آراى ابن‌عربى اختصاص داده است. با این همه، مقدمه وى مجموعه مطالبى است که از کتابهایى چون رساله قُشَیْریه، التعرّفِ کلاباذى، تذکرة‌الاولیاء عطار، فصوص‌الحِکَم ابن‌عربى، شرح فصوص و تفسیر فاتحه قونیوى، لَمَعات عراقى و آثار نجم‌الدین کبرى نقل کرده است. شرح سه دفتر از آن در 1312 در لکهنو، به‌اشتباه به نام حسین‌بن حسن سبزوارى به چاپ رسیده است (پورجوادى، ص 49ـ52؛ خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 35ـ36). مقدمه و ده مقاله آن و شرح دفتر اول یک‌بار در 1361ش در اصفهان و بار دیگر به‌همراه شرح دفتر دوم و سوم در 1384ش در تهران به نام کمال‌الدین حسین‌بن حسن خوارزمى به‌اهتمام جواد شریعت به چاپ رسیده است.3) شرح فصوص‌الحکم، به فارسى، که در واقع ترجمه شرح قیصرى بر فصوص‌الحکم ابن‌عربى است. خوارزمى در این اثر از اشعار خود و به کرّات از اشعار مولوى در شرح اندیشه ابن‌عربى بهره برده‌است. چنان که مى‌توان آن را اثرى تطبیقى در زمینه آراى ابن‌عربى و مولوى دانست (خوارزمى، 1364ش، ج 1، همان مقدمه، ص سى‌وهشت؛ براى نمونه رجوع کنید به همو، 1377ش، ص 58، 723ـ724). برخى این کتاب را به‌اشتباه به کمال‌الدین خوارزمى* نسبت داده‌اند (رجوع کنید به همو، 1384ش، همان مقدمه، ص نه؛ دانش‌پژوه، ج 17، ص 389). شرح فصوص‌الحکم در 1364ش در تهران به‌اهتمام نجیب مایل‌هروى و نیز در 1377ش در قم به‌اهتمام حسن حسن‌زاده آملى چاپ شده‌است.4) نصیحت‌نامه شاهى، مشتمل بر دو مقاله و بیست باب، که خوارزمى آن را بعد از 829 به‌نام شاهزاده ابراهیم سلطان، فرزند غیاث‌الدین‌شاه، نوشته‌است. مطالب آن بسیار شبیه ینبوع‌الاسرار است. یک نسخه از این کتاب در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران موجود است (خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 37ـ39؛ دانش‌پژوه، ج 17، ص390).5) ینبوع‌الاسرار فى نصائح‌الابرار، در اخلاق و حکمت و عرفان، به فارسى، مشتمل بر مقدمه‌اى مختصر و دو مقاله و بیست‌ویک باب و یک خاتمه. این اثر در واقع، نسخه جرح و تعدیل‌یافته نصیحت‌نامه شاهى است و در 1360ش، در تهران به اهتمام مهدى درخشان چاپ شده‌است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج 25، ص 291؛ خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 9، 48ـ56).6) دیوان اشعار، به فارسى، مشتمل بر غزلها، قصاید و ترجیعات با مضامین عرفانى و ستایش امامان شیعه. در این دیوان، غزلهایى با تخلصهاى حسین و منصور به چشم مى‌خورد. این اثر که شامل همه اشعار خوارزمى نیست، به‌اشتباه به دیوان منصور حلاج* نیز شهرت یافته و یک بار در هند و دو بار در ایران چاپ شده‌است (خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 45ـ46؛ دانش‌پژوه، همانجا).7) شرح اقرب‌الطرق الى‌اللّه نجم‌الدین کبرى، این کتاب در واقع همان مقاله نهم جواهرالاسرار با عنوان «اصول‌الوصول» است که با ترجمه سیدعلى همدانى* (متوفى 786) از متن اقرب‌الطرق و به اهتمام علیرضا شریف محسنى در تهران ]1362ش [به‌چاپ رسیده است (رجوع کنید به نجم‌الدین کبرى، مقدمه شریف محسنى، ص80؛ پورجوادى، ص 51).از دیگر آثار خوارزمى اینهاست: المقصدُالاقصى فى ترجمة المستقصى، به‌فارسى؛ تحفة‌الابرار فى افضل‌الاذکار؛ کشف الهدى فى کشف قصیدة‌البردة، به ترکى خوارزمى در 834؛ رساله‌اى در مستى باده؛ کتابى در علوم ظاهرى و اصطلاحات آن؛ و اساس القواعد، در حساب، به‌فارسى (رجوع کنید به آقابزرگ‌طهرانى، ج9، ص251، ج 13، ص 176؛ دانش‌پژوه، همانجا؛ خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 34، 43ـ44). سه کتاب آداب‌المریدین، ارشاد المریدین و جوازالسائرین را نیز به اشتباه به او نسبت داده‌اند (خوارزمى، 1360ش، همان مقدمه، ص 43ـ44).نیز رجوع کنید به خوارزمى*، کمال‌الدینمنابع : آقابزرگ طهرانى؛ نصراللّه پورجوادى، «]درباره [مقدمه کمال‌الدین خوارزمى بر شرح مثنوى»، نشر دانش، سال 3، ش 3 (فروردین و اردیبهشت 1362)؛ حاجى‌خلیفه؛ اسداللّه خاورى، ذهبیه: تصوف علمى ـ آثار ادبى، ج 1، تهران 1362ش؛ تاج‌الدین حسین‌بن حسن خوارزمى، جواهرالاسرار و زواهرالانوار: شرح مثنوى معنوى، چاپ محمدجواد شریعت، تهران 1384ش؛ همو، شرح فصوص‌الحکم، چاپ حسن‌زاده آملى، قم 1377ش؛ همان، چاپ نجیب مایل‌هروى، تهران 1364ش؛ همو، ینبوع الاسرار فى نصائح‌الابرار، چاپ مهدى درخشان، تهران 1360ش؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه مرکزى و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ج 17، تهران 1364ش؛ ذبیح‌اللّه صفا، تاریخ‌ادبیات در ایران، تهران 1363ـ1370ش؛ همو، مختصرى در تاریخ تحول نظم و نثر پارسى، تهران 1337ش؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ کمال‌الدین حسین گازرگاهى، مجالس العشاق، چاپ سنگى کانپور ]1315/ 1897[؛ احمدبن عمر نجم‌الدین کبرى، اقرب‌الطرق الى‌اللّه، ترجمه على همدانى، شرح کمال‌الدین حسین خوارزمى، چاپ علیرضا شریف محسنى، تهران ?]1362ش[؛ امیر علیشیر نوائى، تذکره مجالس‌النفائس، ]ترجمه فارسى[، چاپ على‌اصغر حکمت، تهران 1323ش؛ رضاقلى‌بن محمدهادى هدایت، تذکره ریاض‌العارفین، چاپ مهرعلى گرکانى، تهران ]1344ش[؛ جلال‌الدین یوسف اهل، فرائد غیاثى، چاپ حشمت مؤید، تهران 1356ـ1358ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شهناز شایان فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده