خواجویی ملااسماعیل بن محمدحسین مازندرانی
معرف
حکیم، فقیه و متکلم شیعى قرن دوازدهم
متن
خواجویى، ملااسماعیل‌بن محمدحسین مازندرانى، حکیم، فقیه و متکلم شیعى قرن دوازدهم. شهرت وى به‌جهت اقامت طولانى او در محله خواجوى اصفهان است (قزوینى، ص 67؛ خوانسارى، ج 1، ص 114). وى اصالتآ مازندرانى است. در 1100 به‌دنیا آمد (مدرس گیلانى، ص 45) و براى کسب علم به حوزه اصفهان رفت. از استادان وى فاضل هندى* را نام برده‌اند. همچنین احتمال مى‌رود که از محضر استادانى چون محمدجعفر خراسانى اصفهانى، حمزه گیلانى* و ملامحمدصادق اردستانى* بهره برده باشد (رجوع کنید به خوانسارى، ج 1، ص 119؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 3، ص 309؛ منتخباتى از آثار حکماى الهى ایران، ج 4، ص 152ـ153، 237، پانویس).خواجویى بعدها از محققان و مدرّسان علوم عقلى و نقلى گردید و تا پایان عمر به تعلیم این علوم پرداخت. وى بارها کتاب الشفاء ابن‌سینا را تدریس کرد و بسیارى از قسمتهاى آن را از بر بود (قزوینى، ص 67ـ68؛ زنوزى، روضه 4، قسم 2، ص 72ـ73).مشهورترین شاگردان وى ملامهدى نراقى*، آقامحمد بیدآبادى*، میرزاابوالقاسم‌مدرس‌خاتون‌آبادى (رجوع کنید به خاتون‌آبادى*، خاندان) و ملامحراب گیلانى بوده‌اند (خوانسارى، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، 1372ش، ص 63).حمله افغانها به ایران و محاصره اصفهان از رویدادهاى مهم سیاسى و تاریخى در زمان خواجویى است. او در حاشیه کتاب الاربعین شیخ‌بهائى، پاره‌اى از آن حوادث را گزارش کرده است (خوانسارى، ج 1، ص 114ـ115؛ مدرس گیلانى، همانجا). در آن حمله او را حبس کرده و اموالش را به غارت برده بودند. ازاین‌رو به خاتون‌آباد در نزدیکى اصفهان رفت (گزى برخوارى، ص 38).خواجویى جامع علوم عقلى و نقلى و از احیاکنندگان حوزه فلسفى اصفهان پس از حمله افغانهاست. او با اینکه در دوره پس از ملاصدرا زندگى مى‌کرد، متأثر از او نبود (منتخباتى از آثار حکماى الهى ایران، ج 4، ص 152ـ154). در زهد و تقوا و اعراض از دنیا و تأسى به سیره رسول اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌و آله‌وسلم و امامان شیعه علیهم‌السلام سرآمد زمان خود بود و همه طبقات جامعه او را محترم مى‌شماردند. او همچنین نزد نادرشاه (حک : 1148ـ1160) منزلت خاصى داشت به‌گونه‌اى که نادر به توصیه‌هاى او عمل مى‌کرد (خوانسارى، ج 1، ص 297ـ 298؛ قمى، ج 2، ص 179؛ مهدوى، ص 137). محمدجعفر خواجویى فرزند وى و نیز نوه خواجویى، محمداسماعیل خواجویى ثانى، بعدها از عالمان و ادیبان زمان خود شدند. درباره تاریخ وفات خواجویى، اختلاف‌نظر هست. شیخ‌عبدالنبى قزوینى (ص 69) وفات وى را در 1177 دانسته، اما منابع متأخر آن را در 1173 نوشته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به خوانسارى، ج 1، ص 119؛ آقابزرگ طهرانى، 1372ش؛ مدرس گیلانى، همانجاها). مدفن وى در تخت فولاد اصفهان در نزدیکى قبر فاضل هندى است (مهدوى، ص 136).خواجویى صاحب آثار متعدد و متنوعى بوده است. برخى از آثار منتشر شده وى عبارت‌اند از: الرسائل الاعتقادیة، مجموعه هجده رساله در موضوعات کلامى و اعتقادى که به همت سیدمهدى رجائى در 1411 در قم منتشر شده است؛ ثمرة‌الفؤاد فى‌نبذ من مسائل المعاد و ابطال زمان موهوم که در جلد چهارمِ منتخباتى از آثار حکماى الهى ایران (ص 151ـ 291) به کوشش سیدجلال‌الدین آشتیانى، در 1358ش در تهران چاپ شده است؛ مفتاح الفلاح و مصباح النجاح فى شرح دعاءالصباح که به اهتمام سیدمهدى رجائى در 1411 در مشهد به چاپ رسیده است؛ و رسالة فى‌الغناء، که به کوشش على مختارى و سیدرسول کاظمى‌نسب، در مجموعه میراث فقهى (1): غنا و موسیقى (ص 535ـ646) در قم در 1376ش چاپ شده است (براى فهرست دیگر آثار باقى‌مانده و شناخته شده رجوع کنید به خواجویى، مجموعه 1، مقدمه رجائى، ص 26ـ47).منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف‌الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة: الکواکب‌المنتشرة فى‌القرن‌الثانى بعدالعشرة، چاپ على‌نقى منزوى، تهران 1372ش؛ اسماعیل‌بن محمدحسین خواجویى، الرسائل‌الاعتقادیة، چاپ مهدى رجائى، قم 1411؛ خوانسارى؛ محمدحسن‌بن عبدالرسول زنوزى، ریاض‌الجنة، روضه 4، قسم 2، چاپ على رفیعى، قم 1378ش؛ عبدالنبى‌بن محمدتقى قزوینى، تتمیم امل‌الآمل، چاپ احمد حسینى، قم 1407؛ عباس قمى، کتاب‌الکنى والالقاب، صیدا 1357ـ1358، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ عبدالکریم‌بن مهدى گزى برخوارى، تذکرة‌القبور، چاپ ناصر باقرى بیدهندى، قم 1371ش؛ مرتضى مدرس گیلانى، منتخب معجم‌الحکماء، چاپ منوچهر صدوقى‌سها، تهران 1381ش؛ منتخباتى از آثار حکماى الهى ایران: از عصر میرداماد و میرفندرسکى تا زمان حاضر، ج 4، چاپ جلال‌الدین آشتیانى، تهران: انجمن فلسفه، 1358ش؛ مصلح‌الدین مهدوى، تذکرة‌القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شمسی سیاح

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده