خواجگان دیوان همایون
معرف
عنوانى براى کاتبان دیوان عالى حکومت عثمانى
متن
خواجگان دیوان همایون، عنوانى براى کاتبان دیوان عالى حکومت عثمانى. با آنکه درباره تاریخ پیدایش این عنوان اطلاع دقیقى در دست نیست بى‌تردید در ]قرن نهم (رجوع کنید به قانون‌نامه آل‌عثمان ، ص10، 17) و[ قرن دهم/ شانزدهم، شناخته شده‌بوده است (]حسین هزارفن ، ص 73، مقدمه ایلگورل ، ص 16[؛ توقیعى، ص520؛ هامر ـ پورگشتال ، ج 1، ص 93، ج 2، ص III به بعد، 127 به بعد؛ لیبیر ، ص 168 و بعد؛ ]نیز رجوع کنید به د.ا.د.ترک، ذیل cega(n" ["Ha(). چون عنوان خواجگان سالانه اعطا مى‌شد، اصطلاح خواجگانلق مترادف منصب («مقام بلندپایه»، «مرتبه») و مأموریت («وظیفه رسمى») گردید. کارگزارانى که زیردست سردفترداران (قلم رئیسلرى)، یعنى دارندگان منصبِ خواجگانلقى بودند، «دستیارانِ» (خلیفه) خواجگان یا شاگردان خواجگان نامیده مى‌شدند. از میانه قرن یازدهم/ هفدهم به این سو، کاربرد این اصطلاح گسترش یافت و علاوه بر سردفترداران دیوان، به بسیارى از کارگزاران دیگر نیز اطلاق گردید. اعطاى رتبه خواجگان و ابقاى خواجگان در مقامشان، هر سال در نیمه اول شوال صورت مى‌گرفت (چلبى‌زاده، ص 169، 266، 379، 465؛ چشمى‌زاده ، ص 21؛با این حال براى اعطاى این عنوان در ماه صفر رجوع کنید به راشد، ج 5، ص 123). براى انجام این مراسم، وزیراعظم فهرست اعطا را آماده و براى تصویب به سلطان تقدیم مى‌کرد (براى فهرست اعطاى این عنوان در 6 شوال 1134/ 20 ژوئیه 1722 رجوع کنید به اوزون‌چارشیلى ، ص 152، یادداشت 1؛ براى فهرست اعطاى بدون تاریخ در دوره بعد رجوع کنید به باشباقانلق آرشیوى، دیوان همایون و باب آصفى، باب دفتر تشریفات قلمى ).در قرن دهم/ شانزدهم گروه خواجگان شامل 25 سردفتردار بود. در سندى متعلق به نیمه اول قرن یازدهم/ هفدهم، تعداد آنان پانزده تن ذکر شده است: دفتردار، دفتردار روملى ، دفتردار آناطولى ، نشانجى، دفتردار دانوب ، سردبیر سردبیر (رئیس الکُتّاب)، دبیر امور مالى (روزنامچه‌جى ارشد)، روزنامچه‌جى جزء، چاووش‌باشى، سرحسابدار (باش محاسبه‌جى)، حسابدار آناطولى، حسابدار خراج، حسابدار اوقاف، سراجاره‌دار (مقاطعه‌جى) و اجاره‌دار استانبول (کمانکش قره مصطفى‌پاشا لایحه‌سى ، ص 454).در میانه قرن دوازدهم/ هجدهم، خواجگانلق به افراد فاقدِ منصبِ رسمى نیز اعطا مى‌شد. بنابراین، شمار افراد داراى این رتبه چند برابر بیشتر از دارندگان واقعى این منصب بود. علاوه بر سردفترداران، چه‌بسا کارگزارانِ جزء هم، همچون دفتردار خزانه پاشا، چنین عنوانى داشتند. بدین‌ترتیب این افراد هم فرصتى به دست مى‌آوردند تا به منصبى برتر دست یابند؛ و هنگامى که از این منصب برکنار مى‌شدند، نامشان از دفتر خواجگانها (خواجگى دفترى) حذف مى‌گردید تا فرصتى به دیگر کارگزاران نیز داده شود (قس روشى که در مورد یوسف‌افندى، حسابدارِ جزءِ اوقاف، اعمال شد که شرح آن در واصف، محاسن‌الآثار، گ 101 آمده است). شمار انبوهى را در زمره دارندگان این رتبه ثبت کرده‌اند. در 1180/1766، کارگزارانِ تشکیل‌دهنده خواجگان دیوان همایون عبارت بوده‌اند از: قائم‌مقام ]کدخدا[ وزیراعظم، دفتردار شِقِّ اول (حسابهاى مالى ناحیه اول حکومت عثمانى، بخش اروپایى ترکیه)، رئیس‌الکُتّاب، چاووش‌باشى، تذکره ]جى[ اول (دبیر اول وزیراعظم)، رئیس تشریفات دربار، منشى وزیراعظم، رئیس دفترخانه حکومتى (بگلکجى )، منشى کدخدابگ، دفتردار شقِّ ثانى (ناحیه دوم مالى حکومت عثمانى، شامل آناطولى)، دفتردار شقّ ثالث (ناحیه سوم حکومت عثمانى، شامل مجارستان، عراق، سوریه، مصر و عربستان)، امین ضرابخانه، معتمد شهر (شهرْامینى)، امینِ دفتر ثبت، دبیر دوم وزیرِاعظم، روزنامچه‌جى ارشد، سرحسابدار، حسابدار آناطولى، دبیر ینى‌چرى، ناظر مطبخ، تحصیلدار اسناد سواره‌نظام (آتلى مقابله‌جیسى)، حسابدارِ حَرَمین (مکه و مدینه)، حسابدار جزیه، آرپا امینى ]مسئول مقرریهایى که به مأموران دولتى در قبال بازنشستگى یا عزل‌شدنشان داده مى‌شد (پاکالین، ج 1، ص 84) [مالیه تذکره‌جیلیغى، ناظر اداره پرداختهاى معوَّقه (موقوفاتچى)، ناظر توپخانه (توپخانه ناظرى)، دبیر سپاهیان، دبیر سلاحداران، روزنامچه‌جى جزء، تحصیلدار اسناد پیاده‌نظام (پیاده مقابله‌جى‌سى)، حسابدار جزء اوقاف، قالیونلار کاتبى (دبیرى که براى گالیونها ]= کشتى جنگى بزرگ پارویى و بادبانى (همان، ج 2، ص 153) [تدارکات فراهم مى‌کرد و حسابها را ثبت مى‌کرد)، دبیرِ مخارج، دبیر جُبه‌جى‌ها ]گروهى از سپاهیان که وظیفه ساخت، نگهدارى و انتقال آلات جنگى را برعهده داشتند (همان، ج 1، ص 262)[، ناظر قورخانه، سردبیر قلعه (بیوک قلعه تذکره جى‌سى)، سراجاره‌دار (باش مقاطعه‌جى)، دبیر جزء قلعه (کوچوک قلعه تذکره‌جى‌سى)، اجاره‌دار حرمین، اجاره‌دارِ استانبول، اجاره‌دار درآمدهاى خاص، امینِ کاغذِ بیرون، امینِ کاغذ اندرون ]مأمورانى که به اوراق معروضه‌هاى مالى رسیدگى مى‌کردند (همان، ج 2، ص 136)[، تاریخجیلق ]عنوان شغلى براى کسى که در پایان فرمانها و براتهایى که به نام پادشاه نوشته مى‌شد، تاریخ را به عربى مرقوم مى‌کرد (همان، ج 3، ص 402)[، اجاره‌دار بورسه ، اجاره‌دارِ آولونیه و اگریبز ، ناظر پرداختهاى خزانه (سرگى ناظرى)، دبیر رانندگان ارابه توپ، دبیر علوفه‌چیان یمین، دبیر علوفه‌چیان یسار، دبیر جناح راست سواره‌نظام غُرَبا، دبیرِ جناح چپ سواره‌نظامِ غُربا و امین باروتخانه استانبول؛ در مجموع 53 صاحب‌منصب (چشمى‌زاده، ص20ـ21؛ قس فهرست دیگرى از کسانى که در 1167/1754 در جزو خواجگانِ دیوان همایون بوده‌اند رجوع کنید به واصف، تاریخ، ص 33ـ34؛ براى اطلاع از جایگاهشان در تشریفات حکومتى رجوع کنید به نائلى، ص 258 به بعد).نظامِ خواجگان تا 1249/1833 به همین ترتیب تداوم یافت. از آن پس رفته‌رفته زمان اعطاى عناوین و تعیین افراد در ماه شعبان قرار گرفت، انتصابهاى غیرضرورى متوقف شد و کارگزارانِ امورِ مَدَنى به چهار طبقه تقسیم گردیدند (ثریا، ص 21ـ22). در 1250/1834 که وزارت خدمات مَدَنى (مُلکیه نظارتى) تأسیس شد، بخشى از خواجگان به آن ملحق گردیدند و ازاین‌رو طرح جدیدى براى رتبه‌ها و ترفیعات شکل گرفت (همان، ص40ـ41؛ براى اصلاحات در زمینه ]سازمانِ[ حکومت پس از 1254/1838 رجوع کنید به لطفى، ج 5، ص 114). رتبه دیگر اهمیتى نداشت، زیرا هر دبیرى که مى‌توانست خوب بنویسد و به خوبى نظر خود را ابراز کند به عنوان خواجگان نایل مى‌شد. ازاین‌رو در 1254/1838، تصمیم گرفتند که رتبه خواجگان را به کسانى اعطا کنند که از طریق امتحان، واجدِ شرایط تشخیص داده مى‌شوند (همان، ج 2، ص 102، 126). با این حال عنوان خواجگان در این تاریخ تقریبآ همه وجاهت خود را از دست داده بود. این عنوان به صورت رتبه کوچکى که به دبیران رسمى (قلم امیرلرى) اعطا مى‌شد، در میان رتبه‌هاى جدیدى که پس از اصلاحات (تنظیمات) پدید آمدند به حیاتِ خود ادامه داد (همان، ج 8، ص 155ـ156؛ براى ملاحظه وضع این رتبه در 1270/1854 رجوع کنید به ثریا، ص280؛ نیز رجوع کنید به پاکالین، ج 1، ص :695 ]در زمان محمود دوم (حک : 1223ـ 1255) در پى اصلاحات انجام شده، تعبیر خواجگان دیوان همایون به تاریخ پیوست[).منابع : توقیعى عبدالرحمان‌پاشا، قانوننامه‌سى، در ملى تتبعلر مجموعه‌سى، ج 3 (1331)؛ محمد ثریا، نخبة‌الوقایع، استانبول ]بى‌تا.[؛ چلبى‌زاده اسماعیل عاصم، ذیل راشد، استانبول 1282؛ محمد راشد، تاریخ راشد، استانبول 1282؛ احمد لطفى، تاریخ، استانبول 1290ـ1328؛ نائلى عبداللّه‌پاشا، دیوان همایونه عائد تشریفات، در تورک تاریخ انجمنى مجموعه‌سى، ج 93 (1926)؛ احمد واصف، تاریخ، استانبول 1219؛ همو، محاسن‌الآثار و حقائق‌الاخبار، نسخه خطى کتابخانه موزه باستان‌شناسى استانبول، ش 355؛(ikh, ed. C(mshe((-Za(de Mus(t(afa(sh Re((d, C(mshe(-Za(de ta'r Bekir K(t(kog(lu, I(stanbul 1959; Joseph von Hammer - Purgstall, Des osmanischen Reichs Staatsverfassung und , Vienna 1815, repr.1963; [H(seyin Staatsverwaltung Heza(rfen, Telh(s('l - beya(n f( kava(n(n-i A(l-i Osma(n, ed. me-i A(l-i Osman: Sevim I(lg(rel, Ankara 1998]; [Ka(nu(nna( tahlil ve kar(la(trmal metin, ed. Abd(lkadir (zcan, I(stanbul: Kitabevi, 2003]; Kema( Kshnke(ara( Mus(t(afa( a LashPa(yih(as(, ed. Faik Re(it Unat, in Tarih Vesikalar, 1/6 (1942); A.H. Lybyer, The government of the Ottoman empire, Cambridge, Mass.1913; Mehmet Zeki Pakal(n, Osmanl tarih deyimleri ve terimleri s(zl(g((, I(stanbul cega(n" (by Mehmet I(p(irli)]; 1971-1972; [TDVI(A, s.v. "Ha( I(smail Hakk( Uzun(ar((l(, Osmanl devletinin merkez ve bahriye te(kila(t, Ankara 1948.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

چنگیز اورخونلو (د. اسلام)

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده