خنوخ (اخنوخ)
معرف
یکى از پیامبران قبل از توفان نوح در نزد یهودیان و مسیحیان که پسر یارد و هفتمین فرد از نسل آدم به‌شمار مى‌رود
متن
خَنوخ (اخنوخ)، یکى از پیامبران قبل از توفان نوح در نزد یهودیان و مسیحیان که پسر یارد و هفتمین فرد از نسل آدم به‌شمار مى‌رود. معانى مختلفى براى ریشه این نام در عبرى ذکر شده است، از جمله آموختن (رجوع کنید به جفرى ، ص 51، پانویس 4)،تشرف و تقدس یافتن (>دایرة‌المعارف دین< ، ذیل "Enoch").در نسخه انگلیسى سِفْر پیدایش نام او به صورت اِنوخ (Enoch) ضبط شده است (>فرهنگ جهانى کتاب مقدس< ، ذیل "Hanoch") که در زبان عربى اِخنوخ تلفظ مى‌شود (یعقوبى، ج 1، ص 11؛ مسعودى، 1409، ص 24)، ضمن آنکه در منابع اسلامى، به‌ندرت، به صورت أحنوخ (ابن‌حبیب، ص 3) یا أُخنوخ (مجلسى، ج 92، ص 453ـ472) هم آمده است.در عهد عتیق (سفر پیدایش، 18:5ـ24) نام وى در فهرست اجداد نوح تا آدم ذکر شده و آمده است که «او با خدا سلوک نمود» و فقط «365 سال عمر کرد» که از عمر اجدادش کوتاه‌تر است و در نهایت «او نبود چرا که خدا او را برگرفت» (سفر پیدایش، 24:5)؛ بنابراین او از «خنوخ» پسر قابیل، که شهرى در سرزمین «نود» به‌نام اوست (سفر پیدایش: 17:4)، متمایز مى‌شود. درباره عبارت کوتاه فوق در عهد عتیق، تفاسیر گوناگونى صورت گرفته است. پاره‌اى از محققان معتقدند که این عبارت از روایت کامل‌ترى از داستان خنوخ نشان دارد که اکنون مفقود شده است، اما درباره امکان بازسازى این روایت با استفاده از میراث باقى‌مانده از سنّت یهودى اختلاف وجود دارد (د. جودائیکا ، ذیل "Enoch"؛ >دایرة‌المعارف دین<، همانجا).به گمان برخى، این عبارت ملهم از این معناست که روح و بدن خنوخ بدون چشیدن طعم مرگ از دنیا به عالم ملکوت منتقل شده است (>دایرة‌المعارف کتاب مقدس< ، ذیل "Enoch").چنان‌که در نامه پولس به عبرانیان (5:11) آمده است که «خنوخ به دلیل ایمانش منتقل شد تا مرگ را نبیند و او یافت نشد چرا که خدا او را منتقل کرد؛ به دلیل آنکه او قبل از آن رضایت خداوند را کسب کرده بود».ربّانیون عقل‌گراى یهود در دوره معبد دوم، با این تفسیر مخالف بودند و انتقال خنوخ را به معناى مرگ او مى‌دانستند، و به این فقره از حکمت سلیمان اشاره مى‌کردند که: «و چون میان گنهکاران مى‌زیست، بُرده شد» (کتاب مقدس. عهدعتیق. اسفار مجعوله، حکمت سلیمان، 10:4)؛ به خصوص آنکه در نسخه عبرى کتاب ابن‌سیرا، خنوخ «سرمشق معرفت همه نسلها» معرفى شده، اما در ترجمه یونانى آن متعلق به 135 قبل‌از میلاد، خنوخ «سرمشق توبه همه نسلها» معرفى شده است (د.جودائیکا؛ >دایرة‌المعارف دین<، همانجاها). در >تفسیر کتاب مقدس< (ج 1، ص 530) نیز عبارت مذکور در نامه پولس به معناى جدا شدن روح مؤمن پس از مرگ و آرمیدن آن در جوار خداوند دانسته شده است.از نظر بسیارى از مسیحیان که به عروج عیسى مسیح اعتقاد دارند، عروج خنوخ به آسمان مفهوم روشنى دارد، چنان‌که گفته شده خنوخ در عصر مینوى مى‌زیست که مرگ براى بشر معنا نداشت و آدم و شیث و دیگر فرزندان آنها همچنان زنده بودند و تنها پس از عروج خنوخ بود که شر در جهان پدیدار گشت و بشر طعم مرگ را چشید (براى نمونه رجوع کنید به >دایرة‌المعارف جدید کاتولیک< ، ذیل "Enoch"؛ >دایرة‌المعارف دین<، همانجا).در عهد جدید علاوه بر رساله پولس به عبرانیان، در رساله یهودا (14ـ15) نیز به خنوخ اشاره شده است. نقل قولى از وى وجود دارد که از آمدن پروردگار به همراه ملائک براى داورى میان تبهکاران و رسانیدن آنان به جزاى اعمالشان خبر مى‌دهد.در آگاده در بخش روایات تلمود، نام خنوخ در زمره نُه مرد درستکارى آمده است که بدون سختى مرگ وارد بهشت مى‌شوند و خنوخ وزیراعظم فرشته متاترون و حافظ راز شفاعت و حافظ عصاى موسى است (د. جودائیکا، همانجا). باتوجه به عمر 365 ساله خنوخ که مطابق با روزهاى یک سال خورشیدى است، احتمالا داستان زندگى وى در عهد عتیق از اسطوره‌هاى بین‌النهرین و خصوصآ اسطوره خداى خورشید متأثر بوده است (رجوع کنید به >دایرة‌المعارف دین<، همانجا).نام خنوخ در قرآن نیامده است، اما پاره‌اى از منابع اسلامى خنوخ را همان ادریس* دانسته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ص 13؛ ثعلبى، ص 42) که در قرآن دوبار به نام او اشاره شده است (رجوع کنید به مریم: 56؛ انبیاء: 85). پاره‌اى از منابع، لفظ ادریس را غیرمنصرف و عَلَم دانسته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به زمخشرى، ذیل مریم: 56؛ جوالیقى، ص 13؛ زَبیدى، ج 16، ص 67، ذیل «دَرَسَ»)، حال آنکه پاره‌اى دیگر آن را مشتق و از ریشه دَرَس در نظر گرفته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌قتیبه، همانجا؛ بلاذرى، ج 1، ص 7؛ ابن‌بابویه، ص 48؛ جوهرى، ذیل «دَرَسَ»؛ ثعلبى، همانجا)؛ و به این ترتیب معنى ادریس به یکى از معانى ریشه عبرى خنوخ، یعنى تعلیم دادن، نزدیک مى‌شود. شاهد دیگرى براى این پیوند، این است که در سوره مریم (آیه 57) درباره ادریس گفته شده است که: «او را به مقام رفیعى بالا بردیم» و این سخن مى‌تواند با «انتقال» خنوخ که در نامه پولس به عبرانیان (5:11) آمده است مرتبط باشد، هرچند که پاره‌اى از محققان در این قول نیز به دیده تردید نگریسته‌اند (رجوع کنید به جفرى، ص 51ـ52؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "Idris"؛ ریوز ، ص 45).اگرچه در قرآن نامى از خنوخ برده نشده، اما در برخى روایات اسلامى به وى اشاره شده است. براى مثال در روایتى از حضرت محمد صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، خنوخ به همراه آدم و شیث و نوح علیهماالسلام چهار پیامبر سریانى معرفى شده‌اند (رجوع کنید به طبرى، ج 1، ص 171؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص60). نام خنوخ درسلسله نسب پیامبر اسلام نیز وجود دارد (رجوع کنید به یعقوبى، ج 2، ص 118؛ بیهقى، ج 2، ص 137؛ مجلسى، ج 15، ص 35، 107، 280، ج 17، ص 148).در میان کتابهاى غیرقانونى یهودیان و مسیحیان سه کتاب به خنوخ منسوب است (رجوع کنید به التوراة، کتابات مابین‌العهدین، ج 2، ص 12؛ >دانشنامه معیار کتاب مقدس< ، ج 1، ص 156؛ محمودى، ص 195) که یهودیان و مسیحیان آن را در زمره آثار مجهول‌العنوان یا غیرقانونى و نیز از مهم‌ترین آثار مکاشفه‌اى دانسته‌اند. این سه کتاب در سنّت مسیحى و یهودى جایگاه ویژه‌اى دارند و در توسعه عرفان مسیحى و یهودى و تصویر آنان از معاد مؤثر بوده‌اند (رجوع کنید به کتاب مقدس. عهد عتیق. اسفار مجعوله، مقدمه، ص 53؛ کتاب رازهاى خنوخ، مقدمه توفیقى، ص 22ـ23؛ >فرهنگ مصوّر کشف‌اللغات کتاب مقدس< ، ذیل "Enoch, book of"؛ محمودى، ص 192ـ215). کتابهاى خنوخ عبارت‌اند از: >خنوخ اول< یا نسخه حبشىِ خنوخ که مهم‌تر از دو کتاب دیگر است. کامل‌ترین نسخه این کتاب به زبان حبشى و بخشهایى از آن به زبان یونانى است. بخشهایى از آن نیز به زبان آرامى در قمران کشف شده است. به اعتقاد بسیارى از محققان، تاریخ نگارش این کتاب بین سال 165 تا 64 پیش از میلاد است، اما در این باره اختلافات زیادى میان محققان وجود دارد (رجوع کنید به >دانشنامه معیار کتاب مقدس<، همانجا). در این کتاب (9:1) همان مطالب رساله یهودا درباره حضور داوران نقل شده است (رجوع کنید به التوراة، کتابات مابین العهدین، ج 2، ص 28)، اما مسیحیان منکر ارتباط نگارندگان این دو رساله‌اند و به نظر آنان دلیلى وجود ندارد که یوحنا مطالب خود را از این کتاب گرفته باشد (>دایرة‌المعارف کتاب مقدس<، همانجا)؛ >خنوخ دوم< یا >خنوخ اسلاوى< که نسخه موجود آن به زبان اسلاوى است و به همین سبب به این نام خوانده مى‌شود. قبلا گمان بر این بود که متن این کتاب از قرن نخست میلادى است و هم‌زمان با عهد جدید تألیف شده است، اما پژوهشهاى جدید آن را بسیار متأخرتر دانسته‌اند؛ کتاب سوم خنوخ که اثرى یهودى و به زبان عبرى است، به احتمال بسیار زیاد، در دوره‌هاى بسیار متأخرترى تألیف شده است (رجوع کنید به >دانشنامه معیار کتاب مقدس<، ج 1، ص 158). کتاب اول و دوم خنوخ شرح معراج شصت روزه وى و بیان مشاهدات خنوخ پس از رجعت به زمین است. خنوخ در آنها براى فرزندان و قوم خود از گناه فرشتگان، «فرزند انسان» (که همان برگزیده و خلیفه خدا و همان مسیحا است)، امور مربوط به آینده، حاکمیت خداوند و فراگیرى عدل در پایان جهان سخن گفته است. او به بیان مشاهدات خود در آسمانهاى هشت‌گانه و مواجهه با خداوند نیز پرداخته است (همان، ج 1، ص 156).براساس برخى منابع اسلامى، سى صحیفه بر ادریس (اخنوخ) نازل شد (رجوع کنید به مسعودى، 1386، ص 77؛ ابن‌ندیم، ص 24ـ25؛ طبرسى، ذیل اعلى: 19). این صحیفه‌ها، که آقابزرگ طهرانى (ج 15، ص 13) به نسخه‌اى از آن اشاره کرده، در بحارالانوار مجلسى (ج 92، ص 452ـ472) آمده است. به گفته وى اصل این متن به سریانى بوده و ابن‌متویه آن را به عربى برگردانده است. آنچه مجلسى در بحارالانوار آورده 29 صحیفه است و غالبآ با «یا اخنوخ» آغاز شده است، در حالى که در کتابهاى خنوخ، ابناى انسان مورد خطاب‌اند (رجوع کنید به التوراة، کتابات مابین‌العهدین، ج 2، ص 27ـ116). با وجود این مطالبى درباره رؤیت فرشتگان و وعده طوفان نوح در صحیفه‌هاى خنوخ مذکور در بحارالانوار آمده که با کتاب >خنوخ دوم<، که گاهى به آن رازهاى خنوخ نیز گفته مى‌شود، شباهت دارد (رجوع کنید به کتاب رازهاى خنوخ، ص 21ـ56). برخى از محققان جدید باتوجه به وجود شباهتهایى بین نوشته‌هاى یعقوبى و کتاب اول خنوخ، احتمال داده‌اند که یعقوبى یا مؤلفان یکى از منابع تاریخى مورد استفاده او، روایتى از کتاب خنوخ را در اختیار داشته‌اند (رجوع کنید به ریوز، ص50ـ52).منابع : علاوه بر قرآن؛ کتاب مقدس؛ آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌اثیر؛ ابن‌بابویه، معانى‌الاخبار، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1361ش؛ ابن‌حبیب، کتاب‌المُحَبَّر، چاپ ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد، دکن 1361/1942، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌قتیبه، المعارف، بیروت 1407/1987؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ احمدبن یحیى بلاذرى، کتاب جُمَل من انساب‌الاشراف، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت 1417/ 1996؛ احمدبن حسین بیهقى، شعب‌الایمان، چاپ محمدسعید بسیونى زغلول، بیروت 1421/2000؛ التوراة، کتابات ما بین العهدین : مخطوطات قمران ـ البحرالمیت، چاپ آندره دوپون ـ سومر و مارک فیلوننکو، ترجمة و تقدیم موسى دیب خورى، دمشق : دارالطلیعة‌الجدیدة، 1998ـ 1999؛ احمدبن محمد ثعلبى، قصص‌الانبیاء، المسمى عرائس‌المجالس، بیروت : المکتبة‌الثقافیة، ]بى‌تا.[؛ موهوب‌بن احمد جوالیقى، المعرّب من‌الکلام الاعجمىّ على حروف‌المعجم، چاپ احمد محمد شاکر، قاهره 1361؛ اسماعیل‌بن حماد جوهرى، الصحاح : تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ]بى‌تا.[، چاپ افست تهران 1368ش؛ محمدبن محمد زَبیدى، تاج‌العروس من جواهر القاموس، ج 16، چاپ محمود محمد طناحى، کویت 1396/ 1976؛ زمخشرى؛ طبرسى؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ کتاب رازهاى خنوخ،ترجمه حسین توفیقى، در هفت آسمان، ش 3 و 4 (پاییز و زمستان 1378)؛ کتاب‌مقدس. عهد عتیق. اسفار مجعوله، کتابهایى از عهد عتیق : کتابهاى قانون ثانى، براساس کتاب مقدس اورشلیم، ترجمه پیروز سیار، تهران 1387ش؛ مجلسى؛ ابوالفضل محمودى، «عرفان مرکبه و عهد عتیق»، هفت آسمان، ش 15 (پاییز 1381)؛ على‌بن حسین مسعودى، اثبات‌الوصیة للامام على‌بن ابى‌طالب علیه‌السلام، بیروت 1409/ 1988؛ همو، اخبارالزمان، بیروت 1386/1966؛ یعقوبى، تاریخ؛A Biblical cyclopaedia, or, dictionary of Eastern antiquities, geography, natural history, sacred annals and biography, theology and Biblical literature, illustrative of , ed. John Eadie, London: the Old and New Testament Richard Griffin and Company, 1859; Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1978-1982, s.v. "Enoch"; EI2, s.v. "Idr((s" (by G. Vajda); The Encyclopedia of religion, ed. Mircea Eliade, New York 1987, s.v. "Enoch" (by Steven D. Fraade); Illustrated dictionary & concordance of the : Macmillan, Bible, ed. Geoffrey Wigoder, New York 1986; The International standard Bible encyclopedia, ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, 1979-1988, s.v. "Apocalyptic literature" (by G. E. Ladd); The Interpreter's Bible, ed. George Arthur Buttrick et al., [New York]: Abingdon Press, 1995; Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur'a(n, Baroda 1938; New Catholic encyclopedia, Detroit: Thomson, 2003, s.v. "Enoch" (by J. Plastaras); John C. Reeves, "Some explorations of the intertwining of Bible and Qur'a(n", in Bible and Qur'a(n: essays in scriptural intertextuality, ed. John C. Reeves, Atlanta: Society of Biblical Literature, 2003; The Universal Bible dictionary, ed. A. R. Buckland, London: The Religious Tract Society, [n. d.].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

طیبه کرمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده