خمینی شهر
معرف
خمینى‌شهر،# شهرستان و شهرى در استان اصفهان.
متن
خمینى‌شهر، شهرستان و شهرى در استان اصفهان.1) شهرستان، در مغرب استان اصفهان واقع و مشتمل است بر یک بخش مرکزى و سه دهستان به نامهاى ماربین سُفلا (به مرکزیت دستجرد غَدادِه/ قداده)، ماربین علیا (به مرکزیت کوشک) و ماربین وسطا (به مرکزیت قَرْطِمانْ/ قرطان) و سه شهر به نامهاى خمینى‌شهر (مرکز شهرستان) دُرچه پیاز و کوشک (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان اصفهان»).شمال و غرب این شهرستان کوهستانى است و مرکز و جنوب آن در جلگه زاینده‌رود قرار دارد. برخى کوههاى آن عبارت‌اند از: سرچاه (بلندترین قله 250،2 متر)، آتشگاه (بلندترین قله 910،1 متر)، و محمودآباد (بلندترین قله 473، 2 متر). زاینده‌رود در جنوب‌شرقى شهرستان، از مغرب به مشرق، جریان دارد (جعفرى، ج 1، ص 32، 303، 505، ج 3، ص 479ـ 480؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 71، ص 118، 289).محصولات عمده کشاورزى این شهرستان گندم، جو، برنج، شبدر، یونجه، انواع سبزى و تنباکو است و از محصولات باغى هلو، انگور، گلابى، بادام، سیب، گیلاس، آلبالو، آلوزرد، بِهْ و انجیر دارد. صنایع‌دستى آن پشم‌ریسى، نَمدمالى، پارچه‌بافى، شَعْربافى، گیوه‌بافى، کرباس‌بافى، کِش‌بافى و فرش‌بافى است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 71، ص140ـ141، 241، 290؛ شفقى، ص 133، 142).بیشتر اهالى شهرستان مذهب شیعه امامى دارند و شمار کمى از آنان سنّى‌اند. اهالى به فارسى با لهجه محلى (اصفهانى) و برخى نیز به زبانهاى عربى و کردى سخن مى‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 71، ص 18، 115، 241). در 1385ش، جمعیت شهرستان 888،282 تن بوده است که از این تعداد 184،273 تن شهرنشین و بقیه روستانشین بوده‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ذیل «استان اصفهان»). شهرستان خمینى‌شهر در خرداد 1359 تشکیل شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان اصفهان»).آبادیهاى خوزان، اَنْدُوان، رِنان ]رهنان کنونى[ و قرطان که حمداللّه مستوفى در قرن هشتم (ص50) نیز از آنها یاد کرده است، و آبادیهاى آدریان (آتشکده کوچک) یا درب مهر و هُرستان از قدیم‌ترین آبادیهاى این شهرستان محسوب مى‌شوند که تاکنون باقى‌مانده‌اند (جعفرى‌زند، ص 47، 80).مهم‌ترین آثار تاریخى شهرستان اینهاست: کهندژ، قلعه قدیمى در آبادى آشِنِستان، بقایاى آتشکده آبادى قلعه پریشان، امامزاده محسن واقع در آبادى تیرانچى، زیارتگاه شاه‌ابوالحسن و امامزاده سیدمحمد در آبادى دستگرد قَداده، قلعه قدیمى درچه‌پیاز، عمارت منارجنبان و مقبره عموعبداللّه آبادى کاردان/ کارلادان، تپه آتشگاه و سردر خانقاهِ نصرآباد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 71، ص 5، 67، 115، 118، 190؛ هنرفر، ص 23، 279ـ281).2) شهر، مرکز شهرستان خمینى‌شهر و در ارتفاع 1600 مترى در جلگه زاینده‌رود به فاصله حدود هشت کیلومترى مغرب شهر اصفهان واقع است. کوه محمودآباد (با ارتفاع 473، 2 متر) در شش کیلومترى شمال‌غربى آن و زاینده‌رود در چهار کیلومترى جنوب‌شرقى آن است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 71، ص 289؛ جعفرى، ج 1، ص 505). آب و هواى شهر معتدل و خشک است. براساس ایستگاه هواشناسى اصفهان، دماى هوا در گرم‌ترین روزها به ْ42 و در سردترین روزها به ْ12- مى‌رسد و میزان بارندگى سالانه در این شهر 6ر121 میلیمتر است (سازمان هواشناسى کشور، ص 34).پیشینه. این شهر که در 1359ش خمینى‌شهر نامیده شد، در اواخر دوره پهلوى نام همایونشهر داشت (ایران. وزارت کشور، ذیل استان «اصفهان»؛ ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت، ص 1) و پیش از آن به سِدِه مشهور بود. از وجود چند تن از بزرگان سدهى‌نام در سده‌هاى یازدهم و دوازدهم (رجوع کنید به مهدوى، ص102، 136، 146، 308)، دانسته مى‌شود که نام سده دست‌کم در سده یازدهم شناخته بود. بنابر قول مشهور که از منابع عصر قاجار بدین‌سو انعکاس‌یافته، سده از سه ده به نامهاى خوزان، فروشان/ پریشان/ فریشان و وَرِنوسفادران تشکیل شده و از همین‌رو بدین نام شهرت داشته است (رجوع کنید به جابرى انصارى، ص 122ـ 123؛ ارباب اصفهانى، ص 198، 308ـ311؛ قس شیروانى، ص 305 که به‌جاى ورنوسفادران، از بنى/ بن‌اصفهان نام برده است. این دو نام در تداول عامه به صورتهاى ونسفون/ ونصفون و بنصفان یا بنصفون بازتاب یافته است رجوع کنید به مهریار، ص 842). به هر رو ذکر نام خوزان در کتاب مافَرّوخى (تألیف قرن پنجم؛ ص22) و وجود آتشکده‌ها و بناهاى کهن در آن و نیز در دو روستاى دیگر نامبرده (مهریار، ج 1، ص 357ـ358، ج 2، ص 543ـ544؛ هنرفر، ص 23) نشان از دیرینگى روستاها یا محلات تشکیل‌دهنده سده است.در دوره قاجار، قصبه سده که سهم قابل‌توجهى از آب زاینده‌رود بدان اختصاص داشته، آباد و داراى باغها و کشتزارهاى بسیار بود (رجوع کنید به تحویلدار، ص40؛ جابرى انصارى، همانجا). افضل‌الملک (متوفى 1308؛ ص 85) سده را مهم‌ترین آبادى بلوک ماربین شمرده است. ماربین، در سالهاى بعد نام سده را تحت‌الشعاع خود قرار داده است؛ چنان‌که در قانون تقسیمات کشورى مصوب 1316ش، در ذیل استان اصفهان نامى از سده نیست و در 1323ش آبادیهاى سه‌گانه تشکیل‌دهنده سده، جزو دهستان ماربین شهرستان نجف‌آباد به حساب آمده‌اند (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 3، ص 273). اما حدود ده سال بعد، در اوایل دهه 1330ش، بار دیگر نام سده به عنوان یکى از بخشهاى پنج‌گانه شهرستان اصفهان در نظام تقسیمات کشورى مشاهده مى‌شود. بنابراین تقسیم‌بندى، بخش سده مشتمل بر یک قصبه مرکزى به نام سده با جمعیت حدود 000،44 تن و یک دهستان به نام ماربین با 59 آبادى و 997،69 تن جمعیت بوده است (رزم‌آرا، ج10، ص 106ـ107).منابع : محمدمهدى‌بن محمدرضا ارباب اصفهانى، نصف جهان فى تعریف الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1340ش؛ غلامحسین افضل‌الملک، سفرنامه اصفهان، چاپ ناصر افشارفر، تهران 1380ش؛ ایران. وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهى ایران، تهران 1355ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت‌احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت، تغییرنام واحدهاى تقسیمات کشورى و عوارض طبیعى از ابتداى انقلاب اسلامى تا پایان فروردین ماه 1365، ]تهران 1365ش[؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى، آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ حسین‌بن محمدابراهیم تحویلدار، جغرافیاى اصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1342ش؛ محمدحسن جابرى‌انصارى، تاریخ اصفهان و رى و همه جهان، ]اصفهان[ 1321ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ علیرضا جعفرى‌زند، اصفهان پیش از اسلام : دوره ساسانى، تهران 1381ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ رزم‌آرا؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ سیروس شفقى، جغرافیاى اصفهان، اصفهان 1353ش؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :71 اصفهان، تهران : اداره جغرافیائى ارتش، 1367ش؛ مُفَضّل‌بن سعد مافَرّوخى، کتاب محاسن اصفهان، چاپ جلال‌الدین حسینى طهرانى، تهران 1312ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Oct. 5, 2010, from http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.rawdata;مصلح‌الدین مهدوى، تذکرة‌القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348ش؛ محمد مهریار، فرهنگ جامع نامها و آبادیهاى کهن اصفهان، اصفهان 1382ـ1387ش؛ لطف‌اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخى اصفهان، اصفهان 1344ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده