خمینی مصطفی
معرف

فرزند ارشد امام خمینى*

متن


خمینى، مصطفى، فرزند ارشد امام خمینى*. در آذر ۱۳۰۹ در قم متولد شد (ثقفى، ص ۲۹). تحصیلات دوره ابتدایى را در قم به پایان برد. از پانزده سالگى، تحصیل در حوزه علمیه قم را آغاز کرد. در مدتى کمتر از شش سال، دوره‌هاى مقدماتى و سطح را به پایان برد و در ۱۳۳۰ش، مشغول فراگیرى دروس خارج شد (میرى، ۱۳۷۶ش، ص ۳۵۶؛ «شهیدثانى از تبار امام خمینى»، ص ۱۷). او در دوره سطح نزد استادانى چون محمدجواد اصفهانى، محمد صدوقى و مرتضى حائرى، فقه و اصول را فراگرفت و هم‌زمان به فراگیرى فلسفه نزد سیدرضا صدر و شرح منظومه حکیم سبزوارى نزد شیخ‌محمد فکور یزدى پرداخت. سپس‌به فراگیرى اسفار نزد سیدابوالحسن رفیعى قزوینى و علامه سیدمحمدحسین طباطبایى پرداخت و پس از پایان دوره این درس، ضمن تدریس اسفار حاشیه‌اى نیز بر آن نوشت (باقى، ص ۱؛ دوانى، ج ۶، ص ۳۳۳). حاج‌آقاحسین طباطبایى بروجردى، سیدمحمد داماد و امام خمینى(ره)، استادان سیدمصطفى در مراحل درس خارج فقه و اصول بودند (میرى، ۱۳۷۶ش، ص ۳۵۶ـ ۳۵۷). او در ۲۷ سالگى به درجه اجتهاد رسید («آشنائى با مهاجر شهید سیدمصطفى خمینى»، ص۱۰۸).سیدمصطفى از ابتداى نهضت امام خمینى در ۱۳۴۲ش وارد فعالیتهاى سیاسى شد (اشراقى، ص ۶۹). پس از دستگیرى امام خمینى در پانزده خرداد، او براى آزادى امام و ادامه نهضت در غیاب وى تلاش زیادى کرد. در این مرحله، اعلامیه‌هایى تهیه و براى روحانیان مى‌فرستاد و دستورها و پیامهاى امام خمینى را، که در آن زمان در حبس بسر مى‌برد، به آگاهى طرفداران وى مى‌رسانید (تشیع، ص ۷۲ـ۷۸؛ براى نمونه‌اى از اقدامات سیدمصطفى رجوع کنید به مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «شهید آیت‌اللّه مصطفى خمینى»، ش ۳۹۱، ص ۲، ۵، ۸).سیدمصطفى پس از دستگیرى مجدد امام خمینى در ۱۳ آبان ۱۳۴۳، که پس از سخنرانى تند و صریح ایشان در اعتراض به تصویب لایحه کاپیتولاسیون* صورت گرفت، بازاریان قم را ترغیب کرد تا بازار را ببندند. به دنبال آن، مأموران شهربانى قم و ساواک وى را در منزل آیت‌اللّه شهاب‌الدین مرعشى نجفى* دستگیر و به زندان قزل‌قلعه در تهران منتقل کردند. پس از بازداشت سیدمصطفى، دادستانى ارتش در ۱۴ آبان ۱۳۴۳ به اتهام اقدام بر ضد امنیت ملى براى وى قرار بازداشت موقت صادر کرد (رجوع کنید به رجبى، ج ۱، ص ۳۳۱ـ ۳۳۸؛ فلاحى، ص ۹۵؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، همان پرونده، ش ۳۹۱، ص ۱۶ـ۱۷). ساواک این حکم را در ۸ دى ۱۳۴۳، به شرط اقامت سیدمصطفى در ترکیه لغو کرد و او آزاد شد. با این حال، به سبب مخالفت با شرط مذکور، چند روز بعد مجددآ دستگیر و در ۱۴ دى ۱۳۴۳ به ترکیه تبعید گردید (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، همان پرونده، ش ۳۹۱، ص ۳۲ـ۳۳).سیدمصطفى در ترکیه به شهر بورسه، محل تبعید امام خمینى، انتقال داده شد و در این هنگام، سلسله درسهایى را از محضر امام خمینى فراگرفت (روحانى، ۱۳۵۹ش، ص ۴۵). او در این مدت تلاش کرد با سپردن تعهداتى مبنى بر عدم مداخله‌در امور سیاسى، تماس نداشتن با مخالفان حکومت و انتقال محل زندگى خود و خانواده‌اش از قم به خمین، موافقت ساواک را براى بازگشت به ایران جلب کند، لیکن ساواک به دلیل ترس از پیامدهاى احتمالى، مانع از بازگشت وى به ایران شد (باقى، ص ۳؛ براى نمونه‌اى از این تلاشها رجوع کنید به مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، همان پرونده، ش ۳۹۱، ص ۴۱ـ۴۲).سیدمصطفى در ۱۳ مهر ۱۳۴۴، همراه امام خمینى به عراق منتقل شد. آنها ابتدا در بغداد و سپس در نجف اقامت کردند. این دوره که دوازده سال به طول انجامید، هم‌زمان با اوج‌گیرى مخالفتها با حکومت پهلوى در ایران و فعالیتهاى جنبش آزادى‌بخش فلسطین بود. موضع سیدمصطفى در برابر جنبش آزادى‌بخش فلسطین تأیید و حمایت عملى از آن بود (قزوینى، ص ۱۵۹؛ روحانى، ۱۳۵۹ش، همانجا)، اما مهم‌ترین اقدام وى در این دوره، فعال نگهداشتن نهضت امام خمینى بود. او پیامها و اعلامیه‌هاى امام خمینى را به ایران و سایر کشورها ارسال مى‌کرد و اخبار نهضت را به اطلاع امام مى‌رسانید. در نجف، منزل سیدمصطفى مأوا و محل رفت‌وآمد اشخاصى بود که از ایران و سایر کشورها براى دیدار با امام خمینى مى‌آمدند (رجوع کنید به تشیع، ص ۹۰). اداره بیت امام خمینى در نجف، هماهنگ‌سازى روحانیان با سایر مبارزان و راه‌اندازى و تقویت نشریه‌اى به نام ۱۵ خرداد در عراق نیز برعهده او بود. از دیگر فعالیتهاى وى در عراق، افشاگرى و تبلیغات علیه حکومت پهلوى از رادیوى صداى روحانیت و مسافرتهاى مکرر به مکه و مدینه براى زیارت و تماس با مبارزان و مخالفان حکومت پهلوى که براى حج به عربستان مى‌رفتند، بود («آشنائى با مهاجر شهید سیدمصطفى خمینى»، ص ۱۲۲، ۱۲۵؛ فلاحى، ص ۲۶۵؛ باقى، ص ۴).سیدمصطفى در مبارزه با حکومت پهلوى به مبارزه‌اى مسلحانه و مردمى اعتقاد داشت، به همین دلیل آموزش نظامى دید و آن را براى دیگر مبارزان نیز ضرورى پنداشت (محتشمى، ص ۵۴ـ۵۵؛ رضوى، ص ۳۳۵ـ۳۳۶؛ براى نمونه‌اى از چگونگى مناسبات وى با جنبشهاى آزادى‌بخش رجوع کنید به مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، همان پرونده، ش ۳۹۳، ص ۲). او در سرنگونى حکومت پهلوى با دیگر گروهها و جمعیتهاى سیاسى اشتراک‌نظر داشت، با این حال انگیزه‌هاى متفاوت و مستقلش مانع همکارى وى با بسیارى از این گروهها بود. او صریحآ مخالف همکارى با جریانهاى غیرمذهبىِ ضدرژیم بود (رضوى، ص۳۳۰ـ۳۳۴؛ روحانى، ۱۳۷۶ش، ج ۲، ص ۵۸۵؛ عاشورى لنگرودى، ص ۱۱۴؛ براى متن گزارش ساواک از ملاقات سیدمصطفى و حسن‌البکر رجوع کنید به مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، همان پرونده، ش ۳۹۲، ص ۲۴). همچنین او از اولین افرادى بود که براى تحقق عملى اندیشه حکومت اسلامى تلاش کرد و رساله الاسلام و الحکومة را در این زمینه نگاشت.سیدمصطفى خمینى در علوم اسلامى جایگاه درخور توجهى داشت و به موازات فراگیرى اصول و فقه، به فراگیرى فلسفه، حکمت، کلام، عرفان، معانى، بیان، نجوم و هیئت، تاریخ، رجال و درایه و تفسیر نیز پرداخت. در حوزه علمیه نجف، با وجود اینکه قبلا مدارج علمى را طى کرده بود، در درس استادانى چون آیات سیدمحسن حکیم، محمدباقر زنجانى، سیدمحمود شاهرودى و سیدابوالقاسم خویى حاضر مى‌شد. امام خمینى نیز استاد مسلّم وى بود. او در کنار تحصیل، در حوزه علمیه قم و نجف، به تدریس نیز مى‌پرداخت (میرى، ۱۳۷۷ش، ص ۵۴؛ محتشمى، ص ۵۱ـ۵۲، ۶۲ـ۶۳).از دیگر ویژگیهاى علمى سیدمصطفى، دیدگاه و روحیه نقادانه‌اش در زمینه علوم اسلامى بود. او بر توسعه نقد در مباحث اصولى، توصیه و اصرار داشت (رجوع کنید به مبلغى، ص ۱۱۹ـ ۱۲۶). سیدمصطفى در ۴۷ سالگى در اول آبان ۱۳۵۶ در نجف و به‌طور ناگهانى درگذشت و پیکرش، پس از اقامه نماز میت توسط آیت‌اللّه خویى، در مقبره علامه حلّى، داخل حرم امیرمؤمنان علیه‌السلام، به خاک سپرده شد. پزشکان علت وفات را مسمومیت دانستند و براى روشن شدن امر پیشنهاد کالبدشکافى دادند که امام خمینى با آن مخالفت کرد. ساواک و دولت عراق علت مرگ او را بروز سکته قلبى اعلام کردند (باقى، همانجا؛ شهیدى دیگر از روحانیت، ص ۶۵ـ۶۸). با این حال گفته شد حکومت پهلوى و ساواک در مرگ او نقش داشته‌اند (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، همان پرونده، ش ۳۹۳، ص ۱۶، ۵۸؛ نیز براى آگاهى از چگونگى بازتاب گسترده مرگ وى در ایران و سایر کشورها رجوع کنید به همان پرونده، ش ۳۹۲، ص۱۰، ۳۹۳، ص ۱۳ـ۱۴، ۲۰، ۳۲، ۴۲ـ۴۳؛ نیز رجوع کنید به شهیدى دیگر از روحانیت، ص ۱۲۷، ۱۲۹). مرگ سیدمصطفى به تشدید مبارزه با حکومت پهلوى، تحکیم رهبرى امام خمینى و ایجاد وحدت و یکپارچگى در میان نیروهاى مخالف حکومت پهلوى انجامید (قزوینى، ص ۱۵۱ـ۱۵۴؛ عمید زنجانى، ص ۵۰۵ـ۵۰۶؛ نیز رجوع کنید به بازتاب‌ها و پیامدهاى رحلت اسرارآمیز آیت‌اللّه مصطفى خمینى به روایت اسناد، ص ۶۳ به بعد).از سیدمصطفى تألیفات بسیارى در زمینه علوم اسلامى به جا مانده که بیشتر آنها به چاپ نرسیده است. اسامى برخى از آثار چاپ شده وى بدین شرح است: تفسیر القرآن الکریم در چهار جلد (تهران ۱۳۶۲ش)، تحریرات فى‌الاصول در سه جلد (تهران ۱۳۶۶ش) و تعلیقات على الحکمة المتعالیة (تهران ۱۳۷۶ش؛ براى آگاهى از دیگر آثار مصطفى خمینى رجوع کنید به میرى، ص ۳۶۳ـ۳۷۳).



منابع : علاوه بر اسناد مذکور در متن، موجود در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامى؛ «آشنائى با مهاجر شهید سیدمصطفى خمینى»، یاد، سال ۳، ش ۱۲ (پاییز ۱۳۶۷)؛ شهاب‌الدین اشراقى، «مصاحبه با مرحوم آیت‌اللّه حاج شیخ‌شهاب‌الدین اشراقى (ره)»، در یادها و یادمانها از آیت‌اللّه سیدمصطفى خمینى (ره)، ج ۵ ]قم[: کنگره شهید آیت‌اللّه مصطفى خمینى (ره)، ۱۳۷۶ش؛ بازتاب‌ها و پیامدهاى رحلت اسرارآمیز آیت‌اللّه مصطفى خمینى به روایت اسناد، تدوین سجاد راعى‌گلوجه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامى، ۱۳۸۹ش؛ عمادالدین باقى، «مرورى بر زندگینامه آیت‌اللّه شهید حاج‌سیدمصطفى خمینى»، اطلاعات (ویژه‌نامه)، ش ۲۲۲۷، ۱ آبان ۱۳۷۶؛ محمدحسن تشیع، «چهره سیاسى شهید آیت‌اللّه سیدمصطفى خمینى (ره)»، در مجموعه مقالات کنگره شهید آیت‌اللّه مصطفى خمینى (ره): سى مهر و اول آبانماه ۱۳۷۶، تهران: شاهد، ۱۳۷۷ش؛ بتول ثقفى، «مصاحبه با والده مکرمه‌شهید آیت‌اللّه سیدمصطفى خمینى (ره)»، مصاحبه‌کننده: زهرا مصطفوى، در یادها و یادمانها از آیت‌اللّه سیدمصطفى خمینى (ره)، همان؛ على دوانى، نهضت روحانیون ایران، تهران ]۱۳۶۰ش[؛ محمدحسن رجبى، زندگینامه سیاسى امام خمینى (ره)، ج ۱، تهران ۱۳۷۸ش؛ عباس رضوى، «تلاشهاى سیاسى و اجتماعى شهید آقامصطفى خمینى»، حوزه، سال ۱۴، ش ۳ و ۴ (مرداد ـ آبان ۱۳۷۶)؛ حمید روحانى، «شهیدهجرت و جهاد آیت‌اللّه حاج‌سیدمصطفى خمینى»، پیام انقلاب، ش ۱۸ (مهر ۱۳۵۹)؛ همو، نهضت امام خمینى، ج ۲، تهران ۱۳۷۶ش؛ «شهید ثانى از تبار امام خمینى»، ۱۵ خرداد، ش ۴ (مهر و آبان ۱۳۷۰)؛ شهیدى دیگر از روحانیت: آیت‌اللّه مجاهد السید مصطفى خمینى (طاب‌ثراه)، ]تهران[: عروج، ۱۳۷۶ش؛ حسن عاشورى لنگرودى، «نگاهى به زندگى سیاسى شهید آیت‌اللّه سیدمصطفى خمینى (ره) و نقش او در روند پیروزى انقلاب اسلامى ایران»، در مجموعه مقالات کنگره شهید آیت‌اللّه مصطفى خمینى (ره)، همان؛ عباسعلى عمیدزنجانى، انقلاب اسلامى و ریشه‌هاى آن، تهران ۱۳۷۱ش؛ اکبر فلاحى، سال‌هاى تبعید امام خمینى (ره)، تهران ۱۳۸۵ش؛ حمید قزوینى، «آثار و بازتابهاى شهادت آیت‌اللّه حاج‌آقا سیدمصطفى خمینى»، حضور، ش ۲۱ (پاییز ۱۳۷۶)؛ احمد مبلغى، «نقد اصولى از دیدگاه شهید آیت‌اللّه سیدمصطفى خمینى (ره)»، در مجموعه مقالات کنگره شهید آیت‌اللّه مصطفى خمینى (ره)، همان؛ على‌اکبر محتشمى، «نور دیده امام: خاطرات حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلى‌اکبر محتشمى»، حضور، ش ۲۱ (پاییز۱۳۷۶)؛ محمدصادق مزینانى، «دیدگاههاى شهید مصطفى خمینى درباره ولایت و حکومت اسلامى»، حوزه، سال ۱۴، ش ۳ و ۴ (مرداد ـ آبان ۱۳۷۶)؛ عباس میرى، «نگاهى به حیات علمى و آثار قلمى شهید آیت‌اللّه سیدمصطفى خمینى(ره)»، در مجموعه مقالات کنگره شهید آیت‌اللّه مصطفى خمینى (ره)، همان؛ همو، «نگاهى به زندگى علمى و آثار شهید آقامصطفى خمینى»، حوزه، سال ۱۴، ش ۳ و ۴ (مرداد ـ آبان ۱۳۷۶).


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سجاد راعی گلوجه

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده