خمین
معرف
خمین،# شهرستان و شهرى در استان مرکزى.
متن
خمین، شهرستان و شهرى در استان مرکزى.1) شهرستان خمین. در جنوب استان مرکزى قراردارد و مشتمل است بر بخش مرکزى به مرکزیت شهر خمین و پنج دهستان به نامهاى آشناخور، حمزه‌لو، رستاق، صالحان و گله‌زن و بخش کَمَرِه* به مرکزیت شهر قورچى‌باشى با دو دهستان به نامهاى چهارشنبه و خرمدشت (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1385ش، ذیل «استان مرکزى»).بیشتر شهرستان خمین در دشت پهناور و حاصلخیزى گسترده شده و پیرامون آن را نواحى کوهستانى دربرگرفتهاست. بلندترین کوههاى آن عبارت‌اند از: الوند جنوبى (بلندترین قله ح 111،3متر) و الوند غربى (بلندترین قله ح 065،3 متر)و همچنین دره‌سیب (بلندترین قله ح 945،2 متر)، چشمه (بلندترین قله ح 820،2 متر)، شیرخانى (بلندترین قلهح 811، 2 متر) و نسار (بلندترین قله ح 771،2 متر؛ جعفرى، ج 3، ص 479).رود دائمى لَعل‌بار/ خرقاب (در این شهرستان با نام قمرود) به همراه ریزابه دائمى‌اش به نام رِیحان (به‌طول ح 63 کیلومتر) و نیز دو ریزابه فصلى ریحان به نامهاى خشک (به طول ح 45 کیلومتر) و بُزى‌جان (به‌طول حدود سى کیلومتر) در شهرستان خمین جارى‌اند (همان، ج 2، ص130، 208، 245، 337).آب و هواى شهرستان معتدلِ سرد است و درختان بادام‌کوهى و مو وحشى و گیاهان گل گاوزبان، خاکشیر، آویشن، کاسنى، شیرین‌بیان و گوَن کتیرا از پوشش گیاهى آنجاست (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 59، ص 84ـ85). اهالى آن علاوه بر کاشت گندم، جو، چغندرقند و حبوبات و باغدارى، به قالى‌بافى و کار در کارخانه‌هاى نخ و ماشین‌آلات کشاورزى اشتغال دارند (همان، ج 59، ص 85). کار در معادن سرب و سنگ چینى ابرى (سنگ ساختمانى) و سنگ لاشه ساختمانى از دیگر اشتغالات اهالى آنجاست (رجوع کنید به همان، ج 59، ص 84).جمعیت شهرستان در سرشمارى 1385ش، 840،108 تن بود که 553،65 تن (22ر60%) شهرنشین و بقیه روستایى بودند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ذیل «استان مرکزى»).از لحاظ تقسیمات کشورى، در آبان 1316 خمین از بخشهاى شهرستان گلپایگان از استان ششم، خوزستان و لرستان بود (رجوع کنید به ایران. قوانین و احکام، ص 88). سپس در 1329ش، از بخشهاى توابع شهرستان محلات از استان تهران شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 2، ص بیست‌و هشت) و در اسفند 1337 از شهرستانهاى توابع استان‌مرکزى گردید (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور، ذیل «استان مرکزى»؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان مرکزى»).قسمتى از منطقه حفاظت شده هفتاد قُله با حیات‌وحش غنى و متنوع مانند پلنگ، گربه وحشى و انواع مار و عقاب طلایى، سرچشمه رضاآباد و کوه هفت‌سواران در آبادى دِهنو از مکانهاى طبیعى و گردشگرى آنجاست (رجوع کنید به درویش‌صفت، ص 91؛ ناصرى‌فرد، ص 31).از آثار قدیمى این شهرستان مى‌توان به امامزاده‌هاى آن اشاره کرد که تاریخ بناى برخى از آنها به دوره ایلخانى وصفویه بازمى‌گردد (رجوع کنید به ناصرى‌فرد، ص30ـ31). همچنین قلعه حشمت‌الدوله، حاکم کمره، در آبادى میشیجان، قلعه یوجان از بناهاى دوره قاجاریه در آبادى یوجان، قلعه شمس در دویست مترى جنوب قلعه یوجان (همانجا؛ مرادى‌نیا، 1384ش، ص 23ـ 24) و نیز پل قدیمى مربوط به دوران صفویه در آبادى اسلام‌آباد و حمام تاریخى آبادى لکان نیز از آثار قدیمى این شهرستان به شمار مى‌آیند (رجوع کنید به مرادى‌نیا، 1384ش، ص 24؛ ناصرى‌فرد، همانجا؛ براى اطلاع بیشتر از آثار تاریخى این شهر رجوع کنید به ناصرى‌فرد، 1385ش؛ فرهادى، ج 2، ص 24؛ مرادى‌نیا، 1384ش، ص 20ـ 25).2) شهر خمین، مرکز شهرستان خمین. در ارتفاع 1815 مترى و در 62 کیلومترى جنوب‌شرقى شهر اراک، در محل تلاقى راههاى اصلى اراک به گلپایگان و خوانسار، در استان اصفهان و اراک به الیگودرز، در استان لرستان، و نیز الیگودرز به قم واقع است (رجوع کنید به جعفرى، ج 3، ص 479؛ نقشه کامل ایران امروز). خمین در دشت قرار دارد و رود خشک (در این مکان با نام خمین) در این شهر جارى است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 59، ص 86).بیشترین دماى شهر ْ40 در اوایل مرداد، کمترین آن ْ16- در اواسط بهمن و میانگین بارش سالیانه آن 9ر224 میلیمتر است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى کشور، ص530).جمعیت شهر در سرشمارى 1385ش، 031،64 تن بوده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، همانجا)؛ در چند دهه گذشته، دسته‌هایى از کولیها در اطراف شهر خمین به‌سر مى‌بردند (رجوع کنید به نوذرى، ص 129ـ130). خمین در 1330ش شهر شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا). آثار تاریخى شهر عبارت‌اند از: بقعه امامزاده ابوطالب‌بن زیدبن حسن مجتبى علیه‌السلام، از بناهاى دوره صفوى و امامزاده محمد، از نوادگان امام حسن علیه‌السلام (ناصرى‌فرد، ص 29ـ 31)؛ بقعه بابااحمد در محله «گوشه عظیم»؛ مسجدجامع و بازار قدیمى با تیمچه حاج‌توکلى، از دوره قاجار؛ و چندین کاروان‌سرا، از دوره‌اى که خمین انبارغله (رجوع کنید به ادامه مقاله) منطقه بوده است (رجوع کنید به همان، ص 35ـ36، 80ـ81؛ سمیعى، ج 1، ص 146)؛ منزل پدر امام خمینى، در محله رازى خمین که تاریخ احداث آن به اواسط دوره قاجار مى‌رسد؛ قلعه سالار محتشم، متعلق به اواسط دوره قاجار، که میرزاعلى‌خان کمره‌اى، معروف به سالار محتشم آن را بنا کرده و در ضلع شرقى آن، قلعه حاج‌جلال لشکر واقع است (ناصرى‌فرد، ص 44؛ مرادى‌نیا، 1384ش، ص 22ـ25). در دوره پهلوى دوم، در کنار رود خمین منبرى سنگى وجود داشت که به منبر سنگى «قلعه سنگ» سیرجان بسیار شبیه بود. این منبر احتمالا پلکان یک آتشدان بوده است (رجوع کنید به فرهادى، ج 1، ص 47؛ نیز رجوع کنید به ورجاوند، ص 111ـ115). به گفته فرهادى (همانجا) با پیشرفت خانه‌هاى مسکونى به کناره جنوبى رودخانه، این منبر در خانه‌اى مسکونى قرار گرفت.نام خمین، که گاه خومین هم تلفظ مى‌شود (رجوع کنید به جعفرى، همانجا)، در منابع به صورتهاى خُمَیهْن، حمهین، خمابین و خمابینى هم آمده است (براى نمونه رجوع کنید به قمى، ص 191؛ حمزه اصفهانى، ص 28؛ مجدى، ص 773ـ774).گفته مى‌شود چون خمین به دستور هماى/ خماى، دختر بهمن، ساخته شده (رجوع کنید به ادامه مقاله)، به همایون موسوم و به سبب کثرت استعمال، به خمابینى/ خمابین و خمین تبدیل شده است (رجوع کنید به مجدى، همانجا؛ پورداود، بخش 1، ص 9). باتوجه به ویژگیهاى جغرافیایى آن شاید خمین از خم، همان کُم به معناى قنات باشد، یعنى محلى منسوب به قنات (مهریار، ج 1، ص 347). همچنین مى‌توان آن را خُمیهن، ترکیبى از خماى یا هماى دختر بهمن و «میهن» به معناى جایگاه و خان‌ومان(رجوع کنید به پورداود، همانجا)، دانست که باهم به معناى «جایگاههما» است.شهر خمین در ناحیه تاریخى تَیْمُره/ کَمَره قرار داشته است، چنان‌که حمزه اصفهانى (همانجا؛ نیز رجوع کنید به مجمل التواریخ و القصص، ص 54ـ55) از بناى شهر حمهین به دستور هماى جهرآزاد/ چهرآزاد در رستاق تیمره یاد مى‌کند که بعدها اسکندر آن را ویران مى‌سازد. قمى (همانجا) مى‌نویسد موبد موبدان در دیه خمین، باغى با هزار خانه و باغ رز بنا کرد و با خانواده‌اش در آن ساکن شد؛ پس از مدتى دختر شهران، به نام بانو (شاید شهربانو یا شهران‌بانو رجوع کنید به همان، ص 191، پانویس 4)، خمیهن را بنا کرد و با مهریاربن موبد در آنجا ساکن شد.بلاذرى (ص 436ـ440) در گزارش خود از فتح قم و کاشان و تیمره به دست مسلمانان، نامى از خمین نبرده است، اما قمى (ص 215) از مسجدى منسوب به ابوموسى اشعرى، فاتح تیمره، در خمین یاد مى‌کند.در سده یازدهم، خمین از قراى بزرگ کمره با آب و هواى سرد معتدل بود و غله و پنبه بسیار خوب و نیز انگور داشت و اهالى آن، همگى، شیعه بودند (مجدى، همانجا). بعدها بعضى روستاهاى ناحیه خمین، مانند لیلیان، ارمنى‌نشین شدند (رجوع کنید به جکسون ، ص 248)، اما امروزه بیشتر ارمنیها روستاها را ترک کردند (رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 59، جاهاى متعدد).در دوره قاجار خمین حاکم‌نشین کمره بود (رجوع کنید به محمدحسن میرزا مهندس و على‌خان مهندس، ص 131؛ ناصرالدین قاجار، ص 43) و پانصد خانوار جمعیت داشت (چریکوف ، ص 76ـ 77). به گفته چریکوف (همانجا) بیشتر خانه‌هاى آن داراى درِ سنگى بوده است. خمین در 1311 ضمیمه لرستان شد (رجوع کنید به فهرست اسناد علاءالدوله و حشمت‌الدوله، ص 387). از حوادث مهم دهه‌هاى نخست سده چهاردهم، ناامنى راههاى خمین (رجوع کنید به جکسون، همانجا) و حمله اشرار، به‌ویژه زلّقیها به آنجا و سنگربندى مردم شهر بود (رجوع کنید به امام خمینى، ج 11، ص 12). خمین در این دوران در تأمین گندم ناحیه، به‌ویژه شهر اصفهان، نقش مهمى داشت (رجوع کنید به مهریار، ج 1، ص 346؛ نیز رجوع کنید به مرادى‌نیا، 1384ش، ص110ـ113) و از توابع ولایات ثلاث (کمره، گلپایگان و خوانسار) به‌شمار مى‌رفت (رجوع کنید به سمیعى، ج 1، ص 55).مردم خمین در جریان قیام و مبارزه با رژیم پهلوى نقش عمده‌اى داشتند. واکنش مردم به برخى رخدادهاى آن زمان از جمله قیام خونین پانزده خرداد 1342 و شهادت حاج سیدمصطفى خمینى، فرزند امام خمینى، در آبان 1356 در نجف، درخور توجه است. آتش‌سوزى گسترده خمین در 25 آبان 1357 نیز از وقایع مهم آن زمان است (مرادى‌نیا، 1384ش، ص 160ـ190؛ همو، 1377ش، ص 83ـ88).بزرگان بسیارى به خمین منسوب‌اند از جمله: امام خمینى*، بنیان‌گذار جمهورى اسلامى ایران، سیدمصطفى مجتهد کمره‌اى، پدر امام خمینى، و آیت‌اللّه سیدمرتضى پسندیده*.نیز رجوع کنید به کمره*منابع : امام‌خمینى، صحیفه نور، ج 11، تهران 1361ش؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال 1316، تهران : روزنامه رسمى کشور شاهنشاهى ایران، ?]1316ش[؛ ایران. وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهى ایران، تهران 1355ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت‌احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 2، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى : آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ بلاذرى (بیروت)؛ ابراهیم پورداود، فرهنگ ایران باستان، بخش 1، تهران 1356ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ چریکوف، سیاحتنامه مسیوچریکف، ترجمه آبکار مسیحى، به کوشش على‌اصغر عمران، تهران 1379ش؛ حمزة‌بن حسن حمزه اصفهانى، کتاب تاریخ سنى ملوک الارض و الانبیاء علیهم الصلوة و السلام، برلین 1340؛ على‌اصغر درویش صفت، اطلس مناطق حفاظت شده ایران، طرح: معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط زیست، تهران 1385ش؛سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى : 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ عزیزاللّه سمیعى، دانشنامه رجال و حاکمان کمره و جاپلق: شرح‌حال، شجره‌نامه و نمونه آثار 467 تن از بزرگان و نامداران منطقه کمره (شهرستان خمین) و جاپلق، اراک 1382ش؛ مرتضى فرهادى، نامه کمره، تهران 1369ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج 59 : گلپایگان، تهران : سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلّح، 1369ش؛ فهرست اسناد علاءالدوله و حشمت‌الدوله، مؤلف: دفتر پژوهش و تحقیقات سازمان اسناد ملى ایران، ]تهران ?1370ش[؛ حسن‌بن محمد قمى، تاریخ قم، ترجمه حسن‌بن على قمى، چاپ محمدرضا انصارى قمى، قم 1385ش؛ محمدبن ابیطالب مجدى، زینت‌المجالس، تهران 1362ش؛ مجمل‌التواریخ و القصص، چاپ محمدتقى بهار، تهران : کلاله خاور، 1318ش؛ محمدحسن میرزامهندس و على‌خان مهندس، سفرنامه تهران ـ شیراز و شرح منازل بین راه، در دو سفرنامه از جنوب ایران در سالهاى 1256 ه .ق و 1307ه .ق، چاپ على آل‌داود، تهران : امیرکبیر، 1368ش؛ محمدجواد مرادى‌نیا، خمین در انقلاب: رخدادهاى انقلاب اسلامى در خمین (1357ـ1340ه .ش)، ]تهران[ 1377ش؛ همو، خمین درگذر تاریخ، به انضمام شرح زندگى خاندان امام خمینى (ره) و رجال خمین، تهران 1384ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Feb. 20. 2010, from http://www.sci.org.ir/ portal/ faces/ public/census85/census85.natayej/census85. rawdata;محمد مهریار، فرهنگ جامع نامها و آبادیهاى کهن اصفهان، اصفهان 1382ـ1387ش؛ ناصرالدین قاجار، شاه ایران، سفرنامه عراق عجم : بلاد مرکزى ایران، تهران 1362ش؛ محمد ناصرى‌فرد، آثار تاریخى خمین، قم 1385ش؛ نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران : گیتاشناسى، 1386ش؛ عزت‌اللّه نوذرى، ایلات و کولیهاى استان مرکزى، شیراز 1376ش؛ پرویز ورجاوند، وقلعه سنگ، سیرجان و آتش‌دان سنگى آن»، مجله بررسیهاى تاریخى، سال 7، ش 3 (مرداد ـ شهریور 1351)؛Abraham Valentine Williams Jackson, Persia past and , New York 1906. present: a book of travel and research
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور و گروه جغرافیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده