خمپاره چی
معرف
توپچى، نارنجک‌انداز، واژه‌اى کاربردى در دستگاه نظامى عثمانى
متن
خمپاره‌چى، توپچى، نارنجک‌انداز، واژه‌اى کاربردى در دستگاه نظامى عثمانى. واژه فارسى خمپاره به معناى پرتابه منفجرشدنى، نارنجک و زنبورک است ](رجوع کنید به مدرسى و همکاران، ص 244ـ 246)[. به نظر مى‌رسد توپچیها در گروههاى ینى‌چرى* و واحد خمپاره‌چى در دسته‌هاى جبّه‌چى (رجوع کنید به جُبّادار*)، نخستین بار در قرن نهم به کار گرفته شدند. خمپاره‌چیها دو گروه بودند: علوفه‌لى‌ها، که نقدى حقوق مى‌گرفتند و تیمارداران که اکثر خمپاره‌چیها را تشکیل مى‌دادند و در قلعه‌هاى نظامى ]و جنگهاى قلعه‌اى [انجام وظیفه مى‌کردند ]شاو ، 1985، ج 1، ص 124؛ اوزجان ، ص 398[.تا آغاز قرن دوازدهم، به خمپاره‌چیها توجهى نشده بود. در 1144 محمود اول، احمدپاشا خمپاره‌چى را مأمور سازماندهى مجدد خمپاره‌چیها کرد (رجوع کنید به ] شاو، 1985، ج 1، ص 241[؛ نیز رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «احمدپاشا بونوال»). پس از این تجدید سازمان، 301 سرباز بوسنیایى به عنوان علوفه‌لى ثبت نام شدند و رسته مستقلى از خمپاره‌چیها شکل گرفت. هر صد سرباز یک اوده ]گروه[ بود و هر اوده شامل یک یوزباشى ]فرمانده صد تن[، دو الّى‌باشى ]فرمانده پنجاه تن[ و ده اون‌باشى ]فرمانده ده تن[ مى‌شد (رجوع کنید به صبحى، گ 58؛] اوزجان، ص 399؛ اوزون چارشیلى ، ج 4، بخش 1، ص 323 ـ 324[).در قصر آیازما در اُسکودار یک سربازخانه و یک کارگاه براى دسته‌هاى خمپاره‌چى ساخته شده بود رجوع کنید به ] شاو،1985؛ اوزجان، همانجاها؛ گودوین ، ص 193[. تعداد خمپاره‌چیها، بعدها به ششصد تن افزایش یافت که نیمى از آن علوفه‌لیها و نیم دیگر تیمارداران بودند ]اوزجان، همانجا[.واحدهاى خمپاره‌چى تا 1160 افزایش یافتند، اما پس از آن به فراموشى سپرده شدند تا اینکه در 1197، در دوره عبدالحمید اول، تلاشهایى براى بهبود وضع آنها صورت گرفت (رجوع کنید به جودت‌پاشا، ج 3، ص 85ـ] 86[؛ اوزون چارشیلى، 1944، ج 2، ص 125ـ126).در دوره سلیم سوم (1203ـ 1222)، وقتى که ارتش به شیوه غربى سازماندهى شد، دسته‌هاى خمپاره‌چى نیز در این طرح اصلاحى درنظر گرفته شدند. طبق فرمان 1206، دسته‌هاى خمپاره‌چى، اعم از حقوق‌بگیران و تیمارداران، باید در استانبول متمرکز مى‌شدند و نام افراد غایب از لیست حقوق بگیران حذف مى‌شد. همچنین براى هر خمپاره، ده سرباز خمپاره‌چى و پنج دستیار (ملازم) نیاز بود. در نتیجه، کل دسته‌هاى خمپاره‌چى شامل پانصد سرباز خمپاره‌چى و 250 ملازم مى‌شدند. از هر ده سرباز، یک تن به عنوان خلیفه برگزیده مى‌شد و نُه نفر دیگر آجودانِ یماق او بودند. از هر پنج خمپاره‌چى نیز یک افسر، عنوان سرخلیفه داشت. سه تن از توانمندترین این افسران، اجاق کدخداسى، چاووش و علم‌دار بودند. در کنارِ خمپاره‌چى باشى ـ که مسئول حفظ نظم سربازان بود ـ یک ناظر نیز از میان کارکنان رسمى حکومت برگزیده مى‌شد (کارال ، ص45ـ46؛ براى متن مربوط به مقررات دسته‌هاى خمپاره‌چى رجوع کنید به جودت پاشا، ج 6، ص 356ـ 358؛ ]نیز رجوع کنید به پاکالین ، ذیل ["Humbarac( ocag((".براى آموزش سربازان، پادگانى در خاص‌کوى در سواحل شاخ زرین در استانبول ساخته شد رجوع کنید به ]اوزون چارشیلى، 1988،ص 531[. فرمان بسیار مفصّلى که براى خمپاره‌چیها نوشته شده بود از 1211 به اجرا درآمد. در قیامى که به عزل سلیمان سوم منجر شد، خمپاره‌چیها در کنار شورشیان قرار گرفتند، اما هنگامى که دسته‌هاى ینى‌چریان در 1241 در دوره محمود دوم از میان رفتند، خمپاره‌چیها از حکومت حمایت کردند (جودت‌پاشا، ج 12، ص 157؛ اسعد افندى، جاهاى متعدد). زمانى که ارتشى جدید با نام عساکر منصوره ایجاد شد، دسته‌هاى خمپاره‌چى نیز، پس از سازماندهى مجدد، در آن ابقا شدند (لطفى، ج 1، ص 159؛ ]نیز رجوع کنید به شاو، 1985، ج 2، ص 25[)؛ با این تفاوت که در واحد توپخانه ادغام شدند و فرماندهى آنها به توپچى‌باشى واگذار گردید (فرماندهى بعدها به توپخانه عامره مشرقى واگذار شد). در 1248 یک هنگ (آلاى ) و دو گردان (تبور ) وجود داشت و چهار سال پس از آن، 109 سواره نظام و در مجموع 338 سرباز ]در توپخانه[ فعالیت مى‌کردند.منابع: اسعد افندى، اُسّ ظفر، استانبول 1293؛ محمد ثریا، نخبة الوقایع، استانبول، ص 14؛ احمد جودت‌پاشا، تاریخ جودت، استانبول 1309؛ محمد رائف، مرآت استانبول، استانبول 1314، ص 554 ـ 557؛ سامى شاکر صبحى، تاریخ، استانبول 1198؛ عاصم، تاریخ، استانبول، ج 1، ص 55ـ57؛ احمد لطفى، تاریخ، استانبول 1290ـ1328؛ محمد اسعد، مرآت مهندسخانه، استانبول 1312، ص 8، 11ـ12،14؛ ]یحیى مدرسى، حسین سامعى، و زهرا صفوى مبرهن، فرهنگ اصطلاحات دوره قاجار : قشون و نظمیه، تهران 1380ش[؛ مصطفى نورى پاشا، نتایج‌الوقوعات، استانبول 1327، ج 3، ص 87، 91؛Ahmed Djevad, (tat militaire ottoman depuis la fondation de l'empire jusq'( nos jours, tr. G. Macrides, Paris 1882, I; M. D'Ohsson, Tableau de l'empire ottoman, Paris, III, 1820, p.412; EI2, s.v. "Ah(a Bonneval" (by H.shmad Pa Bowen); [William Eton, A survey of the Turkish empire, London 1799, p. 65; Godfrey Goodwin, The Janissaries, London 1997]; Joseph von Hammer-Purgstall, Histoire, tr. J. J. Hellert, Paris 1835- 1843, XIV, p. 302; I(A, s. v. "Kumbarac(" (by M. Cavid Baysun); Enver Ziya karal, : niza(m-i cedit Selim III'(n hatt-i h(ma(yunlar (1789-1807), Ankara 1946; [Abd(lkadir (zcan, "The Ottoman military establishment", in History of the Ottoman state, society & civilization, ed. Ekmeleddin I(hsanog(lu, vol. 1, I(stanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 2001; Mehmet Zeki Pakal(n, Osmanl tarih deyimleri ve terimleri s(zl(g((, I(stanbul : 1971-1972]; Stanford Jay Shaw, Between old and new the Ottoman Empire under Sultan Selim III, 1789-1807, Cambridge, Mass. 1971, p.123-124, 466; [idem, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985]; I(smail Hakk( Uzun(ar((l(, Kapukulu ocaklar, I(stanbul 1944; [idem, Osmanl tarihi, vol. 4. pt. 1, Ankara 1982; idem, Osmanl devletinin merkez ve bahriye te(kil(t, Ankara 1988].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

چنگیز اورخونلو (د. اسلام

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده