خمام
معرف
خُمام،# بخش و شهرى در شهرستان رشت، در استان گیلان.
متن
خُمام، بخش و شهرى در شهرستان رشت، در استان گیلان.1) بخش خمام. این بخش به مرکزیت شهر خمام، در شمال شهرستان رشت واقع است (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت‌احوال، ج 1، ص 89؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران) و علاوه بر شهر خمام مشتمل است بر دهستانهاى چاپارخانه، چُوکام و کَته سرخمام (مرکز آمار ایران، 1376ش، ص 2ـ6). این بخش در 1316ش تأسیس گردید (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، ذیل «استان گیلان»). رود دائمى خمام‌رود (یکى از مهم‌ترین شاخه‌هاى سفیدرود*) به طول حدود شصت کیلومتر در این بخش جارى است (کتابى، ص 64؛ جعفرى، ج 2، ص210).جمعیت بخش خمام در 1385ش، 050،52 تن بوده است (مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان گیلان»). اهالى بخش خمام شیعه دوازده امامى‌اند و به فارسى و گویش گیلکى سخن مى‌گویند (رزم‌آرا، ج 2، ص 105؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 16، ص 160).شغل عمده اهالى بخش خمام کشاورزى، به‌ویژه کشت برنج، باغدارى، دامدارى، پرورش طیور و کرم ابریشم و صیادى است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 16، ص 160ـ161). در این بخش برپایى چهارشنبه‌بازار و یکشنبه‌بازار و جمعه‌بازار که دست کم افزون بر یکصد سال سابقه دارد، همچنان متداول است (رابینو ، ص 217، 234؛ رزم‌آرا، همانجا؛ میرابوالقاسمى،ص 338ـ339؛ سیماى میراث فرهنگى گیلان، ص 94).یکى از مراسم تفریحى در این بخش به‌ویژه پس از برداشت برنج و نیز در برخى از جشنها و اعیاد، به جنگ واداشتن دو گاو وحشى یا «وَرزا جنگ» است (میرشکرائى، ص 436).مقابر و اماکن قدیمى بخش خمام عبارت‌اند از: مقبره امامزاده حسن، در خمام (رابینو، ص 234؛ ستوده، ج 1، بخش 1، ص 307)؛ بقعه آقا سید پیر، نوه امام موسى کاظم علیه‌السلام، در بَلَس کله/ بَلَسکَله چوکام؛ بقعه آقا باباحسن، در محله سرینار کل چوکام؛ بقعه سید زکریا، در محله شیجان؛ امامزاده سید ابوجعفر و آقامیرسلطان و مسجد غربا، در دافچاهِ خمام (ستوده، ج 1، بخش 1، ص 307ـ308، 322ـ323؛ نیز براى بقاع و زیارتگاههاى دیگر بخش خمام رجوع کنید به پوراحمد جکتاجى، ص 575).راههاى اصلى رشت ـبندرانزلى و بندرانزلى ـ لاهیجان ـ رامسر (مازندران) از این بخش مى‌گذرد (اطلس راههاى ایران، ص 15).2) شهر خمام. در جلگه‌اى در 16- مترى از سطح دریا، در مرکز بخش و در حدود هفت کیلومترى شمال‌شرقى رشت (مرکز استان) واقع است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 16، ص 161؛ نیز رجوع کنید به نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران).آب و هواى آن، معتدل مرطوب و براساس نزدیک‌ترین ایستگاه به خمام (رشت)، دماى آن در گرم‌ترین روزها حدود ْ34، و در خنک‌ترین روزها حدود ْ4- و مقدار بارش سالیانه آن حدود 290،1 میلیمتر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ سازمان هواشناسى، ص 226). خمام در 1329ش شهر شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، همانجا). جمعیت این شهر در 1385ش، 901،12 تن گزارش شده است (مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).به نوشته کاشانى، نویسنده قرن هشتم (ص 57)، خمام/ همام از شهرهاى پیش‌گیلان ]یا بیه‌پس[، نزدیک ساحل دریا، واقع در مغرب سفیدرود بوده است. این شهر در سده نهم به تصرف سیدناصر کیا حاکم کوچصفهان درآمد (مرعشى، ص 47، 354)، رابینو که در سالهاى 1324ـ1330/ 1906ـ1912، درباره گیلان تحقیق کرده، خمام را واقع در بیه‌پس و یکى از پانزده ناحیه موازى از بخشهاى نوزده‌گانه گیلان با 2500 خانه ذکر کرده است. همچنین به نوشته وى خمام‌رود یکى از شاخه‌هاى سفیدرود است که این رود را به تالاب انزلى متصل مى‌کند. این رود علاوه بر اینکه مزارع بسیارى را آبیارى مى‌کرده، راه آبى مناسبى براى حمل کالا از بندر انزلى و رشت به سفیدرود و پل منجیل بوده است (ص 55، 57، 215، 227ـ228؛ نیز رجوع کنید به خودزکو ، ص 55).منابع : اطلس راههاى ایران، تهران : گیتاشناسى، 1385ش؛ ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران مصوب 16 آبان ماه 1316، چاپ اول، تهران ]بى‌تا.[؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت‌احوال، کتاب اسامى دهات کشور، ج 1، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ محمدتقى پوراحمد جکتاجى، «بقاع متبرکه و اماکن مذهبى گیلان»، در کتاب گیلان، به سرپرستى ابراهیم اصلاح عربانى، ج 1، تهران: گروه پژوهشگران ایران، 1374ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ الکساندر بوریکو خودزکو، سرزمین گیلان، ترجمه سیروس سهامى، تهران 1354ش؛ رزم‌آرا؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران 1349ش ـ؛ سیماى میراث فرهنگى گیلان، تهران: سازمان میراث فرهنگى کشور، 1380ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :16 رشت، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1371ش؛ عبداللّه‌بن محمد کاشانى، تاریخ اولجایتو، چاپ مهین همبلى، تهران 1348ش؛ احمد کتابى، سرزمین میرزاکوچک‌خان: پژوهشى درباره گیلان زمین و تاریخ اجتماعى و اقتصادى آن، با نگرشى بر نهضت جنگل، تهران 1362ش؛ ظهیرالدین‌بن نصیرالدین مرعشى، تاریخ گیلان و دیلمستان، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1347ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 شناسنامه آبادیهاى کشور، استان گیلان، شهرستان رشت، تهران 1376ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.RetrievedMay.5,2010,from http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85. rawdata;محمدتقى میرابوالقاسمى، «بازارهاى هفتگى گیلان»، در کتاب گیلان، همان، ج 3؛ محمد میرشکرائى، «مردم‌شناسى و فرهنگ‌عامه»، در همان؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000، 500،1:2، تهران : سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛Hyacinth Louis Rabino, Les provinces caspiennes de la Perse: Le Gu(l(n, Paris 1917.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه رضازاده شفارودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده