خلیلی عباس
معرف
روزنامه‌نگار و داستان‌نویس و شاعر معاصر ایرانى
متن
خلیلى، عباس، روزنامه‌نگار و داستان‌نویس و شاعر معاصر ایرانى. وى در 1314/1275ش در نجف زاده شد (جعفر خلیلى، ج 4، ص 77؛ قس عباس خلیلى، مقدمه مهیار خلیلى، ص 17، که سال تولد پدر خود را سال 1313/1274ش ذکر کرده است). مادرش از اهالى رودسر، پدرش شیخ‌اسداللّه خلیلى، مجتهد و دانشمند و پدربزرگش حاج ملاعلى خلیلى، از علماى بزرگ سده سیزدهم بود. عموى پدرش حاج‌میرزاحسین خلیلى تهرانى*، از علماى پیشتاز در نهضت مشروطه‌خواهى ایران، بود (جعفر خلیلى، ج 4، مؤخره مشکور اسدى، ص 203؛ صدرهاشمى، ج 1، ص 226ـ 227؛ عباس خلیلى، همانجا).عباس خلیلى از کودکى حافظه و قریحه شاعرى داشت و به عربى شعر مى‌سرود (رجوع کنید به جعفر خلیلى، ج 4، ص 79ـ81). او پس از تحصیلات مقدماتى علوم عربى در نجف به فعالیتهاى سیاسى پرداخت و با دوستانش جمعیتى به نام «نهضت اسلام»، در مخالفت با عمال انگلیس، در عراق تشکیل داد (همان، ج 4، ص 91؛ صدرهاشمى، ج 1، ص 227). خلیلى پس از کشته شدن کاپیتان مارشال، فرمانده نظامى اشغالگر نجف، به ایران گریخت. او در دادگاه غیابى به اعدام محکوم گردید و یازده تن از یارانش اعدام شدند (عباس خلیلى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به چهره‌هاى آشنا، ص 204ـ205؛ آرین‌پور، ج 2، ص 264). وى سه سال در ایران با نام مستعار سیدعلى فتى‌الاسلام در رشت زندگى کرد. پس از آنکه انگلیسیها براى مجرمان عفو عمومى اعلام کردند، او نام واقعى خود را فاش نمود و در تهران، در روزنامه رعد سیدضیاءالدین طباطبائى (متوفى 1348ش) به ترجمه عربى پرداخت. سپس به کمک سیدضیاءالدین طباطبائى، از 1299ش تا 1300ش، در بلدیه (شهردارى) تهران مشغول به کار شد و سرپرستى روزنامه بلدیه را به‌عهده گرفت (چهره‌هاى آشنا، ص 204؛ آرین‌پور، همانجا). طى سالهاى 1301ش تا 1308ش در وزارت دادگسترى کفیل اداره قوانین و رئیس اداره قوانین بود (جعفر خلیلى، ج 4، ص 109؛ چهره‌هاى آشنا، همانجا؛ عباس خلیلى، همان مقدمه، ص 17ـ19).خلیلى پیش از کودتاى 1299ش امتیاز روزنامه اقدام را گرفت و به انتشار آن پرداخت. اقدام روزنامه‌اى تندرو بود که به علت مخالفت با رضاخان چندین بار توقیف گردید. در 1304ش، خلیلى شش ماه به کرمانشاه تبعید شد. پس از بازگشت به تهران روزنامه اقدام را با همان روش تندروانه منتشر کرد. او در 1309ش با نشر شماره دیگرى از اقدام، دستگیر و به بغداد تبعید شد (رجوع کنید به اقدام*، روزنامه). در 1310ش، خلیلى به وساطت پادشاه عراق، ملک‌فیصل، به شرط اینکه دیگر در سیاست دخالت نکند، بخشوده شد و به ایران بازگشت (عباس خلیلى، همان مقدمه، ص 17ـ 18؛ نیز رجوع کنید به صدرهاشمى، ج 1، ص 227). از آن پس تا 1320ش، در قریه شهرآباد کرج به کشاورزى پرداخت و در کنار آن به ترجمه و تألیف مشغول شد. طى این سالها اشعار عربى خود را به مصر و لبنان فرستاد که در دو مجله المقتطف و العرفان چاپ شد و شعر «الرائد» او در مصر جایزه شعر عرب را دریافت کرد. در 1314ش خلیلى به عضویت کنگره فردوسى درآمد و در همین سالها به هزینه وزارت معارف و صنایع مستظرفه (وزارت فرهنگ بعدى) کتابهاى فجرالاسلام و ضحى‌الاسلام تألیف احمدامین مصرى را به فارسى ترجمه کرد و به چاپ سپرد که تا 1315ش، با عنوان پرتو اسلام منتشر شد (عباس خلیلى، همان مقدمه، ص 17ـ19).در جریان جنگ جهانى دوم (1939ـ1945) پس از اشغال ایران در 1320ش، خلیلى انتشار دوره دوم روزنامه اقدام را آغاز کرد. در 16 اسفند 1324 برخى از افراد حزب توده ایران وى را مورد ضرب و جرح قرار دادند، اما عوامل حکومتى او را به زندان بردند. او که اول فروردین 1325 آزاد شد دوباره در خرداد 1325 دستگیر گردید و تا بهمن همان سال محبوس بود. پس از خروج از زندان دوباره روزنامه اقدام را منتشر کرد. در دهه 1320ش روزنامه اقدام بارها توقیف شد (همانجا). خلیلى گاهى هفته‌نامه‌هایى از جمله بیدار، تهران مصور، نواى آزادى، مظفر، بازپرس و کانون را منتشر مى‌کرد (برزین، ص 52). در بهمن 1327 آخرین شماره اقدام منتشر گردید و پس از آن، به‌جز چند روز در 1329ش، خلیلى براى همیشه روزنامه‌نگارى را ترک کرد (عباس خلیلى، همان مقدمه، ص 19).در 1328ش، خلیلى سفیر ایران در یمن و حبشه شد و پس از بازگشت به ایران عضو هیئت مدیره شیلات شد، اما در فروردین 1332 برکنار گردید و پس از آن دیگر شغل دولتى نداشت (چهره‌هاى آشنا، ص 204؛ عباس خلیلى، همانجا). او از نخستین اعضاى جبهه ملى ایران بود (پروین، ص 689؛ ذبیح، ص 86، پانویس 22). خلیلى در 22 بهمن 1350 در تهران درگذشت (عباس خلیلى، مقدمه گلبن، ص 16).خلیلى بیش از ده رمان فارسى به چاپ رساند، از جمله دیرسمعان (تهران 1303ش)، روزگار سیاه (تهران 1303ش)، انتقام (تهران 1304ش)، اسرار شب (تهران 1305ش)، پیرچاک هندى (تهران 1306ش)، مقتبسات (تهران 1309ش)، رشحات قلم (تهران 1311ش). خیالیات (تهران 1309ش) نیز مجموعه داستانهاى کوتاه اوست. موضوع اصلى رمانهاى خلیلى وضع نامطلوب زنان، ازدواج اجبارى، فحشا و رواج فساد در بین جوانان جامعه و طبقه ثروتمند است. خلیلى در رمانهایش تا حدودى متأثر از رمانهاى اروپایى است. نثر او در رمانهایش نیز شبیه به ترجمه منثور اشعار اروپایى است که با زبان مصنوع و شاعرانه ادبیات سنّتى فارسى آمیخته شده است. او در نویسندگى سخت تحت تأثیر زبان عربى بود و از به کاربردن تعبیرات کهنه و کلمات اصیل عربى غیرمعمول در فارسى پروایى نداشت (رجوع کنید به آرین‌پور، ج 2، ص 265، 268، 271؛ کامشاد، ص 96ـ97).از دیگر آثار خلیلى ترجمه چهارده مجلد الکامل ابن‌اثیر تا وقایع سال 358 است که طى 1344 تا 1351ش در تهران در مؤسسه على‌اکبر علمى به چاپ رسید. باقى مجلدات آن ترجمه ابوالقاسم حالت و نیز على حایرى هاشمى است. کوروش بزرگ (تهران 1345ش) و تاریخ اسلام و ایران (تهران 1348ش) نیز از تألیفات اوست.خلیلى به فارسى نیز شعر مى‌سرود و اشعارش در برخى مجله‌هاى تهران مانند سپید و سیاه و تهران مصور به‌چاپ مى‌رسید (براى فهرست آثار خلیلى رجوع کنید به عباس خلیلى، مقدمه مهیار خلیلى، ص 19ـ20).از خلیلى چند فرزند باقى مانده که سیمین بهبهانى، شاعره نامدار، یکى از آنان است.منابع : یحیى آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج 2، تهران 1354ش؛ مسعود برزین، شناسنامه مطبوعات ایران از 1215 تا 1357 شمسى، تهران 1371ش؛ ناصرالدین پروین، «روزنامهاقدام»، ایران‌شناسى، دوره جدید، سال22، ش 4 (زمستان 1389)؛ چهره‌هاى آشنا، ]تدوین[ حسن قریشى، ]تهران[: کیهان، 1344ش؛ جعفر خلیلى، هکذا عرفتهم: خواطر عن اناس افذاذ عاشوا بعض الاحیان لغیرهم اکثر مما عاشوا لانفسهم، بغداد 1963ـ1982؛ عباس خلیلى، در آئینه تاریخ: خاطرات سیاسى عباس خلیلى (مدیر روزنامه اقدام)، چاپ محمد گلبن، تهران 1380ش؛ سپهر ذبیح، ایران در دوران مصدق: ریشه‌هاى انقلاب ایران، ترجمه محمد رفیعى‌مهرآبادى، تهران 1370ش؛ محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363ـ1364ش؛ حسن کامشاد، پایه‌گذاران نثر جدید فارسى، تهران 1384ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یعقوب آژند و گروه زبان و ادبیات

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده