خلیلی شمس الدین ابوعبدالله محمدبن محمد
معرف
اخترشناس سده هشتم
متن
خلیلى، شمس‌الدین ابوعبداللّه محمدبن محمد، اخترشناس سده هشتم. براساس آثار خودش، او مؤذن مسجد اُموى و مُوَقِّت مسجد سیفىِ دمشق بود، که در 784 به فرمان الظاهر سیف‌الدین برقوق*، از حکمرانان ممالیک، بنا گردید (خلیلى ، موضع‌الاوقات ، ص 143؛ همو، کتاب جدول فضل‌الدایر و اعمال، گ 1ر). باتوجه به نسب خلیلى، شاید زادگاه او شهر الخلیل* در فلسطین بوده باشد (رجوع کنید به سارتون ،ج 3، بخش 2، ص 1527). از زندگى وى آگاهى چندانى در دست نیست. تنها مى‌دانیم که با ابن‌شاطر*، اخترشناس و موقّت معروف دمشقى (متوفى 777)، و شمس‌الدین مِزّى*، اخترشناس سده هشتم که بیشتر در ساخت ابزارهاى نجومى شهرت دارد، هم‌دوره بوده‌است (رجوع کنید به زندگینامه علمى دانشوران ، ذیل مادّه). همچنین، احتمال دارد که شرف‌الدین ابوعمران موسى‌بن محمد خلیلى، اخترشناس و موقّت مسجد اموى در سده هشتم و نهم، فرزند وى باشد (رجوع کنید به سوتر ،ص 173؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو ، ص 268).آثار به‌جامانده از خلیلى به دو دسته کلى تقسیم مى‌شود : 1) مهم‌ترین آنها جدولهایى است که در محاسبه توابع هیئت و به خصوص در زمینه علم میقات به‌کار مى‌رفته است. علم میقات، دانشِ زمان‌سنجى بر مبناى موضع خورشید و ستارگان بوده، که بیشتر در تعیین اوقات شرعى کاربرد داشته‌است (براى آگاهى بیشتر در این باره رجوع کنید به میقات*، علم). این جدولها شامل توابع مثلثاتى (توابع کمکى) است که بیشتر براى عرض دمشق محاسبه شده و اغلب شامل روشهایى است براى استخراج مقادیر مختلف زمان‌سنجى براساس توابع مذکور (رجوع کنید به ادامه مقاله، بخشهاى الف، ب، ج، ه ، و). برخى از این جدولها (رجوع کنید به بخش ه ، و) مشابه جدولهایى است که، ابن‌یونس (منجم مصرى سده چهارم) به‌کار مى‌برد و بعدها، ابن‌شاطر مقادیر این توابع را براى عرض دمشق محاسبه کرد. مزّى نیز جداولى را براى تعیین زاویه ساعتى و جهت قبله طراحى کرده بود ولى به‌تدریج جداول خلیلى جایگزین آنها شد. این جدولها مدتها در استانبول، قاهره و دمشق به‌کار مى‌رفتند. محمدبن مصطفى طنطاوى، موقّتِ دمشقىِ سده چهاردهم، از آخرین افرادى است که از این جدولها استفاده کرده است (زندگینامه علمى دانشوران، همانجا). استفاده از توابع کمکى در محاسبات زمان‌سنجى در آثار اخترشناسانِ پیش از خلیلى، چون خوارزمى، حبش حاسب، ابونصر عراق و ابن‌یونس، نیز سابقه داشته‌است؛ هرچند خلیلى به هیچ‌یک ازاین آثار اشاره نکرده‌است و در آثار او نیز نوآوریهایى در این زمینه دیده مى‌شود (براى بررسى سیر تاریخى علم میقات پیش از خلیلى رجوع کنید به کینگ ، >شمس‌الدین خلیلى و اوج دانش زمان‌سنجى اسلامى< ، ص 34ـ35).2) دسته دیگر شامل آثارى است در زمینه قبله‌یابى (رجوع کنید به بخش د)، جدولهایى در تعیین زمان رؤیت هلال (رجوع کنید به بخش ح) و رساله‌هایى در استفاده از ابزار نجومى رُبع.آثار خلیلى به شرح زیر است: الف) موضع‌الاوقات فى الاقالیم‌المقسَّمات/ المقسومات، مجموعه جدولهاى کمکى براى یافتن مقادیر زاویه ساعتى خورشید. مقادیر داده‌شده تابع متغیرهاى ارتفاع و طول دایرة‌البروجى خورشید، و عرض جغرافیایى ناظر است (براى آگاهى از تک‌نگاشته این اثر رجوع کنید به آربرى ، ج 5، ص 29؛ براى تحلیل اثر و برگردانِ انگلیسى برخى قسمتهاى آن رجوع کنید به کینگ، >شمس‌الدین خلیلى...<، ص 56ـ57؛ خلیلى، موضع الاوقات، ص 143ـ146).ب) جدولهایى براى یافتن سمت خورشید برپایه ارتفاع آن و عرض جغرافیایى ناظر، با استفاده از توابع کمکى براى افق دلخواه (براى آگاهى از تک‌نسخه این اثر رجوع کنید به >دایرة‌المعارف زندگینامه اخترشناسان< ، ذیل مادّه).ج) الجدول الآفاقى، رساله‌اى با مقدمه، پنج باب در ابتدا، خاتمه، دو باب دیگر پس از خاتمه و جداول متعدد، که مهم‌ترین اثر خلیلى به‌شمار مى‌رود. خلیلى در این رساله به حل مسائل زمان‌سنجى براى افق دلخواه پرداخته است. وى در مقدمه این رساله (گ 61پ) از دو اثر پیشین خود نام برده و الجدول الآفاقى را از لحاظ موضوع عام‌تر و از نظر روش ساده‌تر از آن دو دانسته است. در این رساله، روش محاسبه مقادیر توابعى چون اندازه نیم‌کمان روزانه و شبانه خورشید و دیگر کواکب، فضل دایر (زاویه ساعتى)، سِعَت مشرق، میل با فرض معلوم‌بودن عرض و محاسبه بُعد و مطالع کواکب توضیح داده شده‌است (آلوارت ، ج 5، ص 207؛ کینگ، 1981ـ1986، ج 2،بخش 1، ص 221ـ222). خلیلى در این رساله براساس سه تابع کمکى که آنها را «محفوظ اول»، «محفوظ ثانى» و «جیب ترتیب» نامیده، توابع هیئت نام‌برده را محاسبه کرده‌است. توابع کمکى مذکور در حقیقت ضرایبى است که براى تبدیل کمانهاى مثلثاتى به یکدیگر به‌کار مى‌رود (براى تحلیل جدولها و توابع کمکى مذکور رجوع کنید به کینگ، 1973، ص 99ـ107؛ نیز رجوع کنید به زندگینامه علمى دانشوران، همانجا).د) فى سَمْت‌القبلة. خلیلى در این رساله به تحلیل چندین روش براى یافتن جهت قبله پرداخته است: 1. روش ابوعلى مراکشى (متوفى ح 660) در باب شصت و هفتم اثرش رسالة‌الجیب (رجوع کنید به خلیلى، فى سمت القبلة، گ 52پ)، که در آن از یافتن جهت هر مکانى بر مبناى متغیرهاى طول و عرض جغرافیایى آن مکان و طول جغرافیایى ناظر بحث شده است. خلیلى این روش را بسیار ستوده و آن را دقیق‌ترین روش در این زمینه دانسته‌است (براى تحلیل این روش رجوع کنید به کینگ، 1975، ص 99ـ105؛ نیز رجوع کنید به مراکشى، ج 2، ص 179ـ180). 2. روش مراکشى با استفاده از ابزار نجومى رُبعِ مُجیّب، با وجود «مُرىü» و بدون وجود آن. خلیلى به ساختار ربعى که استفاده نموده اشاره‌اى نکرده و تنها جدول نتایج را آورده است (براى تحلیل روش مراکشى و توابع به‌کار رفته در جدول رجوع کنید به کینگ، 1975، ص 118ـ120؛ همو، >شمس‌الدین خلیلى...<، ص 85ـ87). 3. استفاده از جداولى که خود آنها را تنظیم نموده‌است. همانند موارد پیشین، خلیلى از رابطه‌اى که براى تنظیم جدول به‌کار برده سخنى به میان نیاورده و تنها نتایج محاسباتش را ثبت کرده‌است. تحلیل این جدولها با رابطه دقیق محاسبه سمت قبله نشان مى‌دهد که دقتِ مقادیر داده‌شده چشمگیر است و خطاى آنها عمومآ در حد یک تا دو دقیقه قوسى است (رجوع کنید به همو، 1975، ص 87ـ94). هرچند تحلیل جدولها نشان مى‌دهد که احتمالا این مقادیر با استفاده از جدولهاى کمکى (و نه براساس محاسبات مستقل) به دست آمده یا برخى از مقادیر محاسبه شده و بقیه با روش برون‌یابى به‌دست آمده‌اند (رجوع کنید به همان، ص 98ـ99؛ فان بروملن و باتلر ، ص 47؛ براى نسخ باقیمانده از این اثر رجوع کنید به آلوارت، ج 5، ص 207؛ سلان ، ص460). به این جدولها، با وجود دقت زیادشان، دانشمندان بعدى در قلمرو اسلامى توجه نکردند (>رجوع کنید به دایرة‌المعارف زندگینامه اخترشناسان<، همانجا).ه ) اعمال مواقیت النهار و اللیل لِعَرضِ لج ل و هى دمشق، که در برخى نسخ به‌صورت جدول عمل اللیل و النهار لعرض دمشق (کینگ، 1981ـ1986، ج 1، ص 354) نیز آمده است. در این جداول، مقادیر دوازده تابع هیئت، به ازاى هر درجه دایرة‌البروجى، براى عرض دمشق ذکر شده‌است. برخى از این توابع که کاربردهاى مختلفى در دانش زمان‌سنجى، به ویژه در مسائل شرعى چون تعیین اوقات نماز دارند، عبارت‌اند از: ارتفاع نصف‌النهارى خورشید، اندازه نیم‌کمان روزانه و ارتفاع خورشید هنگام عصر، زمان بین عصر و غروب خورشید (رجوع کنید به خلیلى، اعمال مواقیت، گ 10ر، براى تحلیل این جدولها در نسخه‌هاى مختلف رجوع کنید به کینگ، >شمس‌الدین خلیلى...<، ص 65ـ69).و) جدول فضل‌الدائر لعرض دمشق، که در آن مقدار تابع زاویه ساعتى خورشید به ازاى دو متغیر ارتفاع و طول دایرة‌البروجى آن براى عرض دمشق آمده‌است. از این جدولها براى حل مسائل زمان‌سنجى بر مبناى موضع خورشید استفاده مى‌شده‌است. چنان‌که تحلیل این داده‌ها نشان مى‌دهد، ممکن است آنها با استفاده از جدولهاى کمکىِ رساله موضع الاوقات فى الاقالیم المُقسَّمات محاسبه شده باشند. نسخ مختلفى از این اثر به‌جا مانده است که در برخى از آنها جدولهایى از شخص دیگرى به نام حلبى افزوده شده است (رجوع کنید به کینگ، >شمس‌الدین خلیلى...<، ص70؛ نیز رجوع کنید به روزنفلد و احسان‌اوغلو، ص 258؛ سلان، همانجا).ز) فائدة فى خطّالظلّ الذى فى محل الاذان فى مأذنة العروس بجامع الاموى بدمشق، درباره برخى از کاربردهاى شاخص آفتابىِ منصوب در مناره مسجد اموى (رجوع کنید به روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجا). ژانن (ص 285ـ298) در مقاله‌اى ساختار این شاخص را تحلیل کرده‌است.ح) جدولهایى براى تبدیل مختصات دایرة‌البروجى ماه به مختصات استوایى آن. از این اثر خلیلى نسخه‌اى باقى نمانده و تنها عزالدین وفایى (موقِّت سده نهم) در خلاصة‌الدرر فى العمل بالقمر به آن اشاره کرده‌است. یکى از کاربردهاى این جدول استفاده از آن در تعیین زمان دیده‌شدن هلال بوده است (رجوع کنید به کینگ، >شمس‌الدین خلیلى...<، ص 88ـ89).همچنین از خلیلى چندین رساله درباره روشهاى مختلف استفاده از رُبع برجاى مانده‌است: 1) رسالة فى العمل بالمُربّع، 2) رسالة فى العمل بالجیب الغائب (رجوع کنید به بروکلمان ، >ذیل<، ج 2، ص 157)، 3) النجوم الزاهرة فى الجیب بِغَیر مُرىü و لادائرة، رساله‌اى مختصر در 25 باب (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1932). اشتاین اشنایدر (ص 575ـ576)، بدون ذکر نام،نوشته است که یکى از سه رساله فوق را موسى‌بن یهودا به عبرى برگردانده‌است (نیز رجوع کنید به سارتون، ج 3، بخش 2، ص 1526؛ براى بررسى ساختار انواع ربعهاى رایج در دوره اسلامى رجوع کنید به رُبع*).منابع : حاجى‌خلیفه؛ محمدبن محمد خلیلى، اعمال مواقیت النهار و اللیل لعرض لج ل و هى دمشق، درDavid Anthony King, Shams al-Din al-Khalili and the culmination of the Islamic science of astronomical timekeeping (The winner of TWAS 1987 history of science prize, unpublished);همو، الجدول الآفاقى، در همان؛ همو، فى سمت القبلة، در همان؛ همو، کتاب جدول فضل‌الدایر و اعمال، در همان؛ دیوید آنتونى کینگ، فهرس المخطوطات العلمیة المحفوظة بدارالکتب المصریة، قاهره 1981ـ1986؛ حسن‌بن على مراکشى، جامع‌المبادئ و الغایات فى علم المیقات، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه طوپقاپى‌سراى استانبول، مجموعه احمد ثالث، ش 3343، فرانکفورت 1405/1984؛W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der k(niglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1887-1899; Arthur John Arberry, The Chester Beatty Library: a handlist of the Arabic manuscripts, Dublin 1955- 1966; The Biographical encyclopedia of astronomers, ed. Thomas Hockey, NewYork: Springer, 2007, s.v. "Khal((l((: abu(( Abdalla(h Muh(ammad ibn Muh(ammad al-D((n Shams al-Khal((l((" (by David A. King); Carl Brockelmann, 1943-1949, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1937-1942; Dictionary of scientific Supplementband, biography, ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner's Sons, 1981, s.v. "Al-Khal((l((, Shams al-D((n Abu(( Abdalla(h Muh(ammad ibn Muh(ammad" (by David A. King); Louis Janin, "Le cadran solaire dela mosqu(e Umayyade ( Damas", Centaurus, vol.16, no.4 Muhammad ibn Muhammad Khalili, Mawd(i 1972); (Dec. (al-awqa(t fi'l-aqa(li(m al-muqassama(t, tr. David Anthony King, in David Anthony King, ibid; David Anthony King, "Al-Khal((l(('s auxiliary tables for solving problems of spherical astronomy", Journal for the history of astronomy, vol.4, pt.1, no.9 (Feb. 1973); idem, "Al-Khal((l(('s Qibla table", Journal of Near Eastern studies, vol.34, no.2 (Apr. 1975); idem, Shams al-Din al-Khalili and the culmination , ibid; of the Islamic science of astronomical timekeeping Rozenfeld and Ekmeleddin I(hsanog(lu, Abramovich Boris Mathematicians, astronomers, and other scholars of Islamic civilization and their works (7th-19th c.), I(stanbul 2003; George Sarton, Introduction to the history of science, Malabar, Fla. 1975; Mac Guckin de Slane, Catalogue des manuscrits arabes, Paris 1883-1895; Moritz Steinschneider, Die hebr(ischen (ebersetzungen des Mittelalters und die Juden als Dolmetscher, Berlin 1893; Heinrich Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig 1900, repr. Amsterdam 1981; Glen Van Brummelen and Kenneth Butler, "Determining the interdependence of historical astronomical tables", Journal of the American Statistical Association, no.437 (Mar. 1997).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسین روح اللهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده