خلیلی
معرف
شهرت خلیل ابراهیم‌بیگ/ درویش خلیلى، شاعر و صوفى سده نهم در آسیاى صغیر، نویسنده مثنوى فرقت‌نامه
متن
خلیلى، شهرت خلیل ابراهیم‌بیگ/ درویش خلیلى، شاعر و صوفى سده نهم در آسیاى صغیر، نویسنده مثنوى فرقت‌نامه. براساس اغلب منابع متقدم و تحقیقات متأخر، خلیلى اهل دیاربکر بود (براى نمونه رجوع کنید به قنالى‌زاده، ج 1، ص 345؛ گیب ،ج 2، ص 379؛ سامى؛ د.ا.د.ترک؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه)، اما برخى محققان این احتمال را نیز منتفى نمى‌دانند که وى از «دیار عجم» و «دیار شرق»، یعنى از اهالى آذربایجان (تبریز) یا حتى خراسان بوده باشد (رجوع کنید به بانارلى ، ج 1، ص 475؛ اوزقریملى ، ذیل مادّه؛ >دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى< ، ج 4، ص 48). تاریخ تولد وى 810 برآورد شده است (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا).کهن‌ترین اطلاعات درباره وى در سَهى تذکره‌سى (تذکره سَهى) آمده است (د.ا.ترک، ذیل مادّه). خلیلى پس از تحصیلات مقدماتى و کسب علوم فقهى و دینى، طریق تصوف (طریقت حروفیه) را برگزید و براى تحصیلات بالاتر، به تشویق یکى از همدرسانش راهى ازنیق شد که یکى از مراکز مهم علم و ادب بود (همانجا؛ >دایرة‌المعارف ادیبان دنیاى ترک< ، ذیل مادّه).خلیلى در 870 به استانبول رفت و پس از یک سال به ازنیق بازگشت و در 880 در آنجا خانقاهى بنا کرد و تا آخر عمر در ازنیق به ارشاد پرداخت و در 890 درگذشت (بانارلى، همانجا؛ هیئت، ج 1، ص 71).وى را شیخ کامل خوانده و در به کارگیرى قافیه‌هاى خوش‌آهنگ بسیار زبردست دانسته‌اند (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا). خلیلى در آثارش ــگذشته از حافظ و مولوى (رجوع کنید به شعردوست، ص30)ــ از سیدعمادالدین نسیمى، شاعر و صوفى آذربایجانى، و اوحدى مراغه‌اى تأثیر گرفته است. او همچنین بر شاعران بعد از خود مثل حبیبى برگشادى* و فضولى* تأثیر گذاشته است (بانارلى؛ د. اسلام، همانجاها).آثار خلیلى عبارت‌اند از: فرقت‌نامه که برخى آن را فراق‌نامه خوانده‌اند (رجوع کنید به گیب، ج 2، ص380، پانویس 3؛ د. اسلام، همانجا)، تحفة‌العشاق، و دیوان شعرى که انتشار نیافته است.خلیلى فرقت‌نامه را تحت‌تأثیر مثنوى معنوى، در 876 سرود (رجوع کنید به شعردوست، همانجا؛ لوند ، ج 1، ص 141؛ قسگیب، ج 2، ص380، که تاریخ 866 را ذکر کرده است). این مثنوى عارفانه، برخلاف گفته برخى (براى نمونه رجوع کنید به گیب، ج 2، ص 379ـ383؛ هیئت؛ >دایرة‌المعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجاها)، شرح یک عشق واقعى و زمینى نیست و شاعر تجربه واقعى و زمینى خود را نقل نمى‌کند، بلکه اشعار فرقت‌نامه و ماجراى آن کاملا صوفیانه است (رجوع کنید به لوند، ج 1، ص 141ـ142؛ د.ا.د.ترک؛ بانارلى، همانجاها؛ بروسه‌لى، ج 2، ص 159ـ160). فرقت‌نامه در بحر عروضى و به ترکى سروده شده است و حدود هزاربیت دارد (د.ا.د.ترک، همانجا). عمق و سادگى کلام خلیلى حاکى از خلوص عشق اوست (گیب، ج 2، ص380). به گفته گیب (ج 2، ص380ـ381)، خلیلى در این اثر قالب‌شکنى کرده و به اقتضاى کلام و محتوا، براى اینکه مثنوى را از یکنواختى درآورد، از دیگر قالبهاى شعرى مثل غزل و قصیده هم استفاده کرده است (نیز رجوع کنید به د.ا.د.ترک، همانجا). نسخه‌هاى خطى فرقت‌نامه در پاریس، لندن، برلین، مانیسا/ مغنیسا، آنکارا و استانبول موجود است. اورحان کمال تاووکچو آن را به عنوان رساله فوق‌لیسانس تصحیح کرده است (رجوع کنید به همانجا).تحفة‌العشاق که رساله منظوم فارسى است، در جمادى‌الاولى 880 تدوین شده و حدود 750 بیت دارد. خلیلى این رساله را به تقلید از مولوى با مصراع «بشنو اى...» شروع کرده است. از جمله موضوعات آن بیان ایجاد جوهر اول، مراتب عالم ارواح، اثبات وحدانیت، اطوار سبعه و برخى موضوعات اخلاقى است (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون370؛ نفیسى، ج 1، ص 344؛ افشار و دانش‌پژوه، ج 9، ص 1؛ دانشنامه ادب فارسى، ج 6، ص 363).خلیلى در بیتى از فرقت‌نامه از تدوین یک دیوان سخن گفته ولى به گفته عاشق چلبى (گ 269پ)، فرقت‌نامه در بین مردم به «دیوان خلیلى» مشهور است. با این حال، احتمال دارد که وى یک دیوان هم داشته باشد (رجوع کنید به د.ا.د.ترک؛ بروسه‌لى، همانجاها). علاوه بر مثنوى، خلیلى ترجیع‌بند، ترکیب‌بند، مخمس و رباعى نیز در مضامین حکمى و غنایى و صوفیانه به ترکى و عربى دارد (د.ا.د.ترک، همانجا).برخى از اشعار وى در جامع‌النظایر/ جامع‌المعانىِ حاجى‌کمال در 918 گردآورى شده است (رجوع کنید به د.ا.د.ترک؛ د.ا.ترک؛ اوزقریملى؛ بانارلى، همانجاها).منابع : ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه ملى ملک، ج 9، تهران 1371ش؛ محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛ حاجى‌خلیفه؛ دانشنامه ادب فارسى، به سرپرستى حسن انوشه، ج :6 ادب فارسى در آناتولى و بالکان، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1383ش؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ على‌اصغر شعردوست، آموزش زبان فارسى در جمهورى آذربایجان، تهران 1374ش؛ محمد عاشق‌چلبى، مشاعرالشعرا: عاشق چلبى تذکره‌سى، چاپ گ.م. مردیت ـ اوئنز، لندن 1971؛ حسن قنالى‌زاده، تذکرة‌الشعرا، چاپ ابراهیم قُتُلق، آنکارا 1978ـ1981؛ سعید نفیسى، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسى تا پایان قرن دهم هجرى، تهران 1344ش؛ جواد هیئت، آذربایجان ادبیات تاریخینه بیرباخیش، ج 1، تهران 1376ش؛Nihad Sa(mi Banarl(, Resimli T(rk edebiya(ti ta(rihi, " (by A. Karahan); I(stanbul 1987; EI2alKh, s.v. "((l(( W. Gibb, A history of Ottoman poetry, ed. Edward G. J. E. Browne, vol.2, London 1965; I(A, s.v. "Hal(l(" (by Fevziye Abdullah); Aga(h S(rr( Levend, T(rk edebiyati tarihi, vol.1, Ankara 1984; Atilla (zk(r(ml(, T(rk edebiyati tarihi, , I(stanbul: dili ve edebiyati ansiklopedisi T(rk 2004; Ankara Derga(h Yay(nlar(, 1976-1998; s.v. "Hal(l("; TDVI(A, s.v. "Hal(l(" (by Mustafa (zkan and Mustafa I(sen); T(rk , Ankara: Atat(rk d(nyasi edebiyat(ilari ansiklopedisi Y(ksek Kurumu, Atat(rk K(lt(r Merkezi Ba(kanl(g((, 2002-" (by M(jg(n Cunbur). , s.v. "Kalil(
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سجاد دهقان زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده