خلیل صادق محمد
معرف
فقیه حنفى، صوفى، ادیب و شاعر لبنانى در قرن سیزدهم و چهاردهم
متن
خلیل صادق، محمد، فقیه حنفى، صوفى، ادیب و شاعر لبنانى در قرن سیزدهم و چهاردهم. او در 1282 در خانواده‌اى سرشناس در طرابلس شام به دنیا آمد. مقدّمات علوم دینى را در این شهر گذراند. سپس براى تکمیل تحصیلاتش به الازهر رفت و از نُه تن از استادانش اجازه افتا و تدریس گرفت. استادش، محمد انبارى، وى را با تصوف آشنا کرد و خلیل صادق پیرو طریقت شاذلیه* شد. او از ابوالمحاسن محمد قاووقچى (متوفى 1305، از مهم‌ترین مروجان شاذلیه در طرابلس) اجازه دریافت کرد. وى همچنین در وطن خود از عالمانى چون محمود نشّابه، درویش تَدْمُرى و عبدالرزاق رافعى بهره علمى برد (رجوع کنید به میقاتى، ص78؛ عبداللّه حبیب نوفل، ص188؛ درنیقه، 1984، ص172ـ173). در پاره‌اى منابع، عبدالقادر خطیب و محمد خانى نیز از مشایخ اجازه خلیل صادق دانسته شده‌اند (رجوع کنید به درنیقه، 1984، ص173؛ عبداللّه حبیب نوفل، همانجا)، که ظاهرآ مراد از آن دو به ترتیب محمد ابونصربن عبدالقادر خطیب و عبدالمجیدبن محمدخانى است.خلیل صادق پس از استقرار در طرابلس، به تدریس در مدرسه شمسیه پرداخت و نیز تدریس در مسجد محمود سنجیق را برعهده گرفت. از جمله شاگردانش، پسرش سامى صادق و محمد شفیق‌الملک بودند (رجوع کنید به عبداللّه حبیب نوفل، همانجا؛ درنیقه، 1984، ص 173ـ174). خلیل صادق سپس به نشر و ترویج طریقت شاذلیه همت گماشت و از بزرگان این طریقت در طرابلس شد (درنیقه، 1984، ص 173). وى همچنین به آموزش زبان و ادبیات عربى، به‌ویژه شعر عربى، اهتمام بسیار داشت. سروده‌هاى او بیشتر ناظر به آموزش و توضیح احکام شرعى است (رجوع کنید به محمود حمد سلیمان، ص 222؛ نزیه کباره، ص 477ـ478). خلیل صادق از پذیرش مناصب دولتى و معاشرت با مردم دورى مى‌کرد. وى که به کثرت علم و داشتن اخلاق نیکو ستوده شده است، در 1333 در طرابلس وفات یافت (سمیح وجیه زین، ص 512؛ عبداللّه حبیب نوفل، ص 188ـ189).خلیل صادق آثار ارزشمندى در ادبیات عرب، نحو، تصوف و فقه نگاشته است، از جمله: مِنْحَةُالخَلیل فى مِدْحة‌الجلیل، که قصیده‌اى است طولانى در مدح پیامبر اکرم (بیروت 1308)؛ وِرْدُ الاسرار فى وِرْدالاذکار، اثرى منظوم درباره ادعیه و اذکار و تعالیم شاذلیه (طرابلس 1316)؛ شرح حِزْب‌البَرّ على‌بن عبداللّه شاذلى* (مؤسس مراکشى فرقه شاذلیه) به نام مَنْحُ البَرّ؛ مناداة الخلیل فى مناجاة الجلیل (رجوع کنید به عبداللّه حبیب نوفل، ص 189؛ درنیقه، 1421، ص 349؛ نزیه کباره، ص 479)؛ موارد اللسان؛ الکَلِمُ الحِسان فى عِلم اللِسان؛ فهم‌الخلاص مِن وَهَمِ الخواص؛ الهدایة فى البدایة (رجوع کنید به انیس ابیض، ص 101ـ103)؛ دیوان اشعار او با نام نظم القلائد فى نظم القصائد (درنیقه، 1984، ص 174)؛ و الفَحاوى المرعِیَّة فى الفتاوى الشَّرْعیَّة، اثرى فتوایى مشتمل بر برخى ابواب فقهى از جمله نماز، روزه، نکاح، طلاق، وقف، بیع، ضَمان و ارث (رجوع کنید به انیس‌ابیض، ص207ـ228).از دیگر آثار اوست: سنن‌الاخیار المسلسلة فى سند الاخبار المسلسلة؛ کنزالصلات فى صیغ الصلوات؛ حُسْنُ المَبْنى فى اسماءاللّه الحسنى؛ و الاحساب الغالیة فى الانساب العالیة (رجوع کنید به عبداللّه حبیب نوفل؛ درنیقه، 1984؛ نزیه کباره، همانجاها).منابع : انیس ابیض، الحیاة العلمیة و مراکز العلم فى طرابلس خلال القرن‌التاسع‌عشر، طرابلس ?] 1405/ 1985[؛ محمداحمد درنیقه، الطرق الصوفیة و مشایخها فى طرابلس، طرابلس 1984؛ همو، معجم اعلام شعراء المدح النبوى، چاپ یاسین ایوبى، بیروت 1421/2000؛ سمیح وجیه زین، تاریخ طرابلس قدیمآ و حدیثآ منذ اقدم الازمنة حتى عصرنا الحاضر، بیروت 1389/1969؛ عبداللّه حبیب نوفل، تراجم علماء طرابلس و ادبائها، طرابلس 1984؛ محمود حمد سلیمان، علماء طرابلس و شعراءها فى القرن العثمانى الاخیر، طرابلس 1424/ 2003؛ محمد نورالدین عارف میقاتى، طرابلس فى‌النصف الاول من القرن العشرین اوضاعها الاجتماعیة و العلمیة و الاقتصادیة و السیاسیة، ]طرابلس [1398/1978؛ نزیه کباره، ادباء طرابلس و الشمال فى القرنین التاسع عشر و العشرین، طرابلس 1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ناصر مریوانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده