خلیل پاشا قیصریلی (قیصریه ای)
معرف
دریاسالار (قپودان دریا) و صدراعظم ارمنى‌تبار عثمانى
متن
خلیل‌پاشا قیصریلى (قیصریه‌اى)، دریاسالار (قپودان دریا) و صدراعظم ارمنى‌تبار عثمانى. او حدود 978 در روستاى زیتون از توابع قیصریه به دنیا آمد (رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال ، ج 4،ص 439؛ اوزون چارشیلى ، ج 3، بخش 2، ص370؛ د.ا.ترک،ذیل «خلیل‌پاشا»). خلیل‌پاشا همچون بسیارى از دولتمردان عثمانى، «دوشیرمه»* بود و از این راه به دربار عثمانى راه یافت. او نخست رئیس شکارچیان سلطنتى (چاقرجى‌باشى) بود (رجوع کنید به پاکالین ، ذیل «دیوشیرمه»، «چاقیرجى‌باشى»).خلیل‌پاشا با سفراى خارجى در استانبول، به‌ویژه سفیر فرانسه، مناسبات دوستانه‌اى یافت (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). سپس، به مقام ینى‌چرى آغاسى (رئیس اوجاق ینى‌چرى) ارتقا یافت (عثمان‌زاده، ص 62ـ63). انتصاب او به این مقام هم‌زمان بود با حرکت صدراعظم مرادپاشا قویوجى (چاه‌کن) به آناطولى براى سرکوب قیامهاى جلالى* در اوایل 1016 (نعیما، ج 2، ص 8ـ9). خلیل‌پاشا به‌سبب خدماتش در این جنگ مورد توجه مرادپاشا قرار گرفت و به اصرار وى، در 1018 به‌جاى حافظ احمدپاشا* به دریاسالارى منصوب گردید (هامر ـ پورگشتال، همانجا؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص370ـ371؛ قس نعیما، ج 2، ص :49 سال 1017). خلیل‌پاشا، تا 1019 در این منصب خدماتى انجام داد (سامى، ذیل مادّه)، از جمله سرکوب دزدان دریایى فلورانسى و مالتى که دریاى مدیترانه را دستخوش ناامنى کرده بودند (اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 371). در یکى از برخوردهایش با گروهى از دزدان دریایى مالتى در 1018/ 1609، در نزدیکى جزیره قبرس چند کشتى آنان از جمله یک کشتى بزرگ توپ‌دار را تصرف کرد. این جنگ دریایى که به قره‌جهنم (جهنم سیاه) معروف شد، مایه شهرت خلیل‌پاشا گردید و موجب شد که وى به وزارت برسد (نعیما، ج 2، ص 77ـ79؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص 439ـ440). خلیل‌پاشا در این دوره در سفرهاى جنگى دریایى حدود پنجاه فروند کشتى دزدان دریایى را تصرف کرد (اوزون‌چارشیلى، همانجا).دوره دوم دریاسالارى خلیل‌پاشا از شوال 1022 تا ذیقعده 1025 طول کشید. در این دوره، ضمن فعالیت براى نوسازى و تجهیز نیروى دریایى عثمانى، به منظور جلوگیرى از حملات دزدان دریایى به کشتیهاى تجارتى و برقرارى امنیت در سواحل و جزایر مدیترانه، و دریاى سیاه که بندرهاى آن در معرض حملات قزاقها بود، خلیل‌پاشا چند لشکرکشى دریایى ترتیب داد (نعیما، ج 2، ص 114ـ117؛ د.ا.د.ترک، همانجا).سلطان‌احمد اول در محرّم 1026 خلیل‌پاشا را به مقام وزارت اعظم رساند و به سردار اکرم ملقب کرد. خلیل‌پاشا در بهار 1027 به طرف ایران لشکر کشید. شاه‌عباس سردار ارمنى‌تبار خود، قرچقاى‌خان، را به مقابله سپاه عثمانى فرستاد. قرچقاى‌خان پیش از حرکت اردوى عثمانى از دیاربکر، تبریز را تخلیه و چنان تخریب کرد که چون سپاه عثمانى به آنجا رسید نتوانست بیش از پنج روز توقف کند و به قریه باسمنج* (فهوسفج، در سه فرسخى تبریز) انتقال یافت. در همین زمان، شاه‌عباس که از پیشروى سپاه عثمانى نگران بود خود را به اردبیل رساند (اسکندرمنشى، ج 2، ص 921ـ922، 932ـ933). این در حالى بود که مذاکرات صلح از زمان سلطنت مصطفى دوم، که گویا مخالف «محاربه مسلمانانِ قائل کَلِمَتین» بود، آغاز شده بود و خلیل‌پاشا که تبریز را در تصرف داشت، همچنان دم از صلح‌طلبى مى‌زد (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 925ـ926، 933). با شکست سپاهیان عثمانى از لشکریان ایران در محل پل شکسته در نزدیکى سراب، خلیل‌پاشا فرمان پیشروى به سوى اردبیل را صادر کرد (همان، ج 2، ص 934ـ935؛ پچوى ، ج 2، ص 455؛نعیما، ج 2، ص 164ـ167) و شاه‌عباس هم فرمان تخلیه شهر را داد (سیلوا اى فیگروآ ، ص 293ـ294). خلیل‌پاشا رسولانىبراى مذاکره به نزد شاه‌عباس فرستاد و براى استقرار صلح، خواستار اعزام یکى از سرداران معتبر قزلباش به دربار عثمانى شد (اسکندرمنشى، ج 2، ص 936ـ937). سرانجام این مذاکرات به عقد صلح‌نامه سراب منجر شد (رجوع کنید به پچوى، ج 2، ص 456؛ نعیما، ج 2، ص 168ـ169). پس از توافقات اولیه، خلیل‌پاشا ایران را ترک کرد (رجوع کنید به اسکندرمنشى، ج 2، ص 936ـ938). نصراللّه فلسفى (ج 5، ص1800ـ1801) حمله لهستان به قلمرو عثمانى، طغیان سربازان ینى‌چرى و فرار ایشان به خاک عثمانى را از علل عمده ترک جنگ از جانب خلیل‌پاشا و عقب‌نشینى از ایران دانسته است. سفیر وقت اسپانیا در دربار شاه‌عباس نیز به این شایعه اشاره کرده که سردار ترک با دریافت پول از شاه‌عباس به جنگ خاتمه داده است (سیلوا اى فیگروآ، ص 302ـ303). خلیل‌پاشا اندکى بعد برکنار شد. ظاهرآ شکست او در نبرد پل شکسته سبب این امر بود (رجوع کنید به نعیما، ج 2، ص 276).خلیل‌پاشا پس از بازگشت به استانبول، ظاهرآ از بیم عواقب شکست در جبهه شرق، در خانقاه مرشد خود، عزیز محمود هدایى*، مؤسس طریقت جلوتیه*، در اسکدار عزلت گزید (عثمان‌زاده، ص 64)، تا آنکه در محرّم 1029 براى سومین بار دریاسالار شد. وى در این مقام، به سیاست ضداسپانیایى خود ادامه داد و در عملیاتى شرکت کرد که به شورش ینى‌چریها در رجب 1031 انجامید (نعیما، ج 2، ص 208). این شورش به قتل سلطان‌عثمان دوم و جلوس دوباره سلطان‌مصطفى دوم بر تخت سلطنت منجر شد (رجوع کنید به پچوى، ج 2، ص 462ـ467؛ نعیما، ج 2، ص 208ـ231). خلیل‌پاشا در این ماجرا دخالت نکرد و حتى از پذیرفتن منصب وزیراعظمى سر باز زد. وى سرانجام در جمادى‌الآخره 1032 از دریاسالارى خلع و به معلقره تبعید گردید (د.ا.د.ترک، همانجا)، تا آنکه براى فرونشاندن قیام آبازه‌پاشا*، از دست‌پروردگان مورد حمایت خودش، و نیز به منظور پایان دادن به جنگ ایران و عثمانى که در جریان بود، براى بار دوم در ربیع‌الاول 1036 به مقام صدراعظمى منصوب گردید (همان، ذیل مادّه). خلیل‌پاشا پس از آمادگى لازم، به قصد لشکرکشى به ایران، عازم جبهه شرق شد. وى در سر راه خود به منظور به اطاعت درآوردن آبازه‌پاشا به سوى ارزروم رفت و وقتى تلاشش براى قانع کردن او بى‌نتیجه ماند، قلعه ارزروم را محاصره کرد، اما به علت فرارسیدن زمستان، پس از حدود هفتاد روز، با تحمل تلفات زیاد به توقات عقب‌نشینى کرد و درنتیجه این ناکامى در شعبان 1037 معزول گردید (رجوع کنید به نعیما، ج 2، ص 401 به بعد؛ هامر ـ پورگشتال، ج 4، ص570ـ571، ج 5، ص 3، 69ـ77؛ عثمان‌زاده، همانجا؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 327).خلیل‌پاشا در اواخر 1038 درگذشت (د.ا.د.ترک، همانجا) و در مقبره‌اى، در جوار خانقاه عزیز محمود هدایى، مدفون گردید. مسجد و خانقاهى و چند «چشمه» (آب‌انبار شیردار) به وى منتسب است. نسخه‌اى از اثرى به نام غزانامه خلیل‌پاشا، که شخصى به نام وصفى درباره سرگذشت و جنگهاى وى تألیف کرده، در کتابخانه اسعد افندى موجود است (اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 372ـ373).منابع : اسکندرمنشى؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ گارسیا د سیلوا اى فیگروآ، سفرنامه دن گارسیا د سیلوا فیگوئروآ، سفیر اسپانیا در دربار شاه‌عباس اول، ترجمه غلامرضا سمیعى، تهران 1363ش؛ احمد تائب عثمان‌زاده، حدیقة‌الوزرا، استانبول 1271، چاپ افست فرایبورگ 1969؛ نصراللّه فلسفى، زندگانى شاه‌عباس اول، تهران 1364ش؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، ]استانبول [1281ـ1283؛Joseph von Hammer - Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; I(A, s.v. "Hal((l Pa(a" (by J. H. Kramers); Mehmet Zeki Pakal(n, Osmanl tarih deyimleri ve terimleri s(zl(g((, I(stanbul 1971-1972; I(brahim Pe(evi, Pe(ev( tarihi, tr. Murat Uraz, I(stanbul 1968-1969; TDVI(A, s.v. "Halil Pa(a, Kayserili" (by A. H. de Groot); I(smail Hakk( Uzun(ar((l(, Osmanl tarihi, vol.3, pt.2, Ankara 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده