خلیل پاشا آرناؤد (ارنؤد)
معرف
صدراعظم عثمانى قرن دوازدهم
متن
خلیل‌پاشا آرناؤد (ارنؤد)، صدراعظم عثمانى قرن دوازدهم. وى در حدود 1065 در ایلبصان، در ولایت مناستر (رجوع کنید به سامى، ذیل «ایلبصان»)، در خانواده‌اى آلبانیایى‌تبار به دنیا آمد. وقتى سنان‌آغا، برادر بزرگش، بُستانجى‌باشى (درباره این سِمَت رجوع کنید به بستانجى*) بود، خلیل وارد اوجاق بستانجى شد (دلاورزاده، ص 24) و پس از درگذشت برادرش در 1105، به خدمت قلایْلى‌قوز احمدپاشا، والى بغداد، درآمد (اوزون چارشیلى ، ج 4، بخش 2، ص 306). وى پس از مدتى بهاستانبول برگشت و دوباره به اوجاق بستانجى پیوست. وى به مرور ارتقا یافت و «اوطه‌باشى»، از افسران اوجاق ینى‌چرى (رجوع کنید به پاکالین ، ذیل "Odaba((")، و «خَصَکى/ خاصگى‌آغا»، از مقامات دربارى (رجوع کنید به همان، ذیل "Haseki ag(alar")، گردید تا آنکه در مأموریتى مورد توجه سلطان قرار گرفت (دلاورآغازاده، همانجا) و در 1123 بستانجى‌باشى شد (ثریا، ج 2، ص 292). او در محرّم 1128 با رتبه میرمیرانى (بیگلربیگى) به حکومت ایالت ارزروم منصوب گردید (سامى، ذیل «خلیل‌پاشا»). در این زمان که جنگ با اتریش قریب‌الوقوع به نظر مى‌رسید، خلیل‌پاشا پیش از رفتن به ارزروم، مأمور تعمیر قلعه نیش، در صربستان (رجوع کنید به د.ا.د.ترک، ذیل (" "Ni)، شد و سپس به محافظت از بلگراد مأمور گردید (اوزون‌چارشیلى، همانجا). در همین دوره، سلاح‌دارْ دامادعلى‌پاشا، وزیراعظم، در جنگ عثمانى و اتریش، در اواسط شعبان 1128، به‌قتل رسید (رجوع کنید به دانشمند ، ج 4، ص 9ـ10؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 118ـ 121). در این گیرودار که ارتش شکست‌خورده عثمانى به بلگراد عقب‌نشینى کرده بود، براثر پادرمیانى موقوفاتى ابراهیم افندى (بعدآ داماد ابراهیم‌پاشا نوشهرلى*، صدراعظم معروف و از مقربان سلطان احمد سوم؛ رجوع کنید به د.ا.د.ترک، ذیل "Damad I(bra(him Pa(a Nev(ehirli")، در رمضان همان سال خلیل‌پاشا به صدارت انتخاب شد (دلاورزاده، ص 25؛ هامر ـ پورگشتال ، ج 7، ص210؛ دانشمند، ج 4، ص10؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 125ـ126).به دنبال سقوط شهر مستحکم تِمِشوار*، آخرین سنگر عثمانى در مجارستان (هامر ـ پورگشتال، ج 7، ص 212)، در اوایل صدارت خلیل‌پاشا (ذیقعده 1128)، او سپاه تحت فرمان خود را به ادرنه انتقال داد (دانشمند، همانجا) و چند ماه بعد، پس از تأمین تدارکات لازم، به منظور بازپس گرفتن تمشوار که موقعیت راهبردى خاصى داشت، بدان‌سو حرکت کرد. وى در بلگراد که در محاصره نیروهاى اتریش درآمده بود، با دشمن مواجه شد، اما به‌ویژه به علت تردید و تعلل او در حمله به دشمن و روى‌گردانى و کناره‌گیرى از جنگ و در نتیجه فقدان هماهنگى و اتحاد لازم در سپاه، بالاخره بلگراد هم در نیمه اول رمضان 1129 سقوط کرد (دلاورزاده، ص 26؛ هامر ـ پورگشتال، ج 7، ص220ـ223؛ دانشمند، ج 4، ص 11؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 1، ص 134ـ136). در جریان این جنگ، گذشته از شمار بسیار تلفات و اسراى عثمانى، توپخانه و تجهیزات و تدارکات و حتى بایگانى سپاه عثمانى نیز به دست دشمن افتاد (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "Khal((a Hshl Pa(a(djdj(( Arnawud"). سران سپاه عثمانى مسئولیت شکست بلگراد را به گردن خلیل‌پاشا انداختند و به همین علت به فرمان سلطان در اواخر رمضان 1129 وى از صدارت خلع شد (د.ا.د.ترک، "Halil Pa(a,Arnavut"). متعاقب آن، خلیل‌پاشا به حکومت سلانیک فرستاده شد، اما اندکى پس از رسیدن به محل مأموریتش، حکم بازداشت وى در قلعه سلطانیه و مصادره آلات و مهمات و نقودى که در تصرفش بود صادر شد. شخصى هم به‌نام اسماعیل‌آغا مأمور قتلش شده بود ولى خلیل‌پاشا از قلعه فرار کرد و در خانه یکى از خاصکیهاى بستانجى مخفى شد. اختفاى او نزدیک به سه سال طول کشید. پس از آنکه محل اختفایش کشف گردید، به شفاعت بعضى از ارکان دولت از خونش گذشتند و او را به جزیره مدللى یا لمنى تبعید کردند.در اواسط شوال 1132، خلیل‌پاشا به محافظت قلعه سدالبحر (بوغاز حصارى یا تنگه داردانل) گمارده شد (اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 307)، لیکن به علت چشم‌پوشى از مظالم کدخداى انتخابى خود، عبدى خاصکى، بر مردم از وزارت خلع شد و در اوایل 1133 دوباره به جزیره مدللى تبعید گردید (دلاورزاده؛ اوزون چارشیلى، همانجاها). او حدود هفت سال در تبعید بود تا سرانجام در ربیع‌الآخر 1140 عفو شد و به محافظت از قلعه اغریبوز به انضمام حکومت سنجق قارلى گمارده شد (دلاورزاده؛ همانجا؛ ثریا، ج 2، ص 292). در محرّم 1141 هم بیگلربیگى قندیه گردید (دلاورزاده، همانجا؛ ثریا، ج 2، ص 292ـ293؛ اوزون چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 308). در اواخر عمرش هم دوبار به حکومت خانیه رسید و یک بار دیگر بیگلربیگى قندیه شد (دلاورزاده؛ سامى؛ اوزون چارشیلى، همانجاها). وى در 1146 درگذشت (ثریا، ج 2، ص 293).خلیل‌پاشا در منابع، شخصى متدین، متقى، نرم‌خو و درویش‌مسلک وصف شده است (رجوع کنید به دلاورزاده؛ ثریا، همانجاها)، لیکن او اقتدار لازم را براى حل و فصل امور و مسائل صدارت نداشت و از اداره سپاه، به‌ویژه به هنگام جنگ، ناتوان بود (اوزون چارشیلى؛ د.ا.د.ترک، همانجاها).منابع : محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ 1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ عمرافندى دلاورزاده، حدیقة‌الوزراء ذیلى، در احمد تائب عثمان‌زاده، حدیقة‌الوزراء، استانبول 1271، چاپ افست فرایبورگ 1969؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛Dani(mend, I(zahli Osmanli tarihi kronolojisi, Hami I(smail I(stanbul 1971-1972; EI2alKh, s.v. "((a Hshl Pa(djdja(( Arnawud" (by J. H. Kramers [A. H. de Groot]); Joseph von Hammer(Purgstall, Geschichte des osmanischen Reiches, Graz 1963; Mehmet Zeki Pakal(n, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri s(zl(g((, I(stanbul 1971-1972; TDVI(A, s.vv. "Damad I(bra(him Pa(a Nev(ehirli" (by M. M(nir Aktepe), "Halil Pa(a, Arnavut" (by Abd(lkadir (zcan),( " (by Machiel Kiel); I(smail Hakk( Uzun(ar((l(, "Ni Osmanli tarihi, Ankara, vol.4, pt.1, 1995, pt.2, 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده