خلیل بیدس
معرف
مترجم، روزنامه‌نگار و داستان‌نویس مسیحى ارتدوکس فلسطینى
متن
خلیل بَیدَس، مترجم، روزنامه‌نگار و داستان‌نویس مسیحى ارتدوکس فلسطینى. او در 1292 در شهر ناصره فلسطین به‌دنیا آمد. در پنج سالگى پدرش را از دست داد و تحت سرپرستى مادربزرگ و عمویش قرار گرفت. دوره ابتدایى را در مدرسه ارتدوکس سپرى کرد. در این سالها دولت روسیه تزارى در شهر ناصره مدرسه مذهبى روسى تأسیس کرد و بیدس نیز از 1303تا 1309/ 1886ـ1892 در این مدرسه به تحصیل پرداخت (سوافیرى، ص 360؛ یوسف اسعد داغر، ج 2، ص 212؛ >دایرة‌المعارف ادبیات عربى< ، ذیل «بیدس، خلیل»).خلیل پس از اتمام تحصیلات در مناطق مختلفى از سوریه و فلسطین، مدیر و معلم مدارس روسى بود و در همین سالها زمینه پیوستن میخائیل نُعَیمه* را به مدرسه روسى ناصره فراهم کرد، سپس دو سال در شهر حِمْص ساکن شد و پس از آن به شهر بَسْکِنتا و در 1326 به حیفا رفت و با اعلام حکومت مشروطه عثمانى در آنجا مجله النفائس را منتشر کرد (سوافیرى، همانجا؛ صبرى حافظ ، ص 95؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله).خلیل مدتى نماینده غیرروحانى فرقه ارتدوکس در مقرّ خلیفه‌گرى در قدس شد و از تدریس کناره‌گیرى کرد. سپس در قدس در 1332/ 1914 در جنبش ملى پیش از جنگ جهانى اول (1914ـ1918) مشارکت کرد. زمانى که تحت تعقیب حکومت عثمانى قرار گرفت، از ترس بازداشت به خلیفه‌گرى ارتدوکس پناهنده شد و پس از جنگ مدتى در بازداشت نیروهاى انگلیسى بود (سوافیرى، همانجا؛ عبدالرحمان یاغى، ص 111؛ زرکلى، ج 2، ص 313). پس از آزادى به تدریس روى آورد و معلم زبان عربى مدرسه انگلیسى‌زبان مطران در بیت‌المقدس شد. در 1324ش/1945 بازنشسته شد. در 1327ش/ 1948 به دنبال اشغال فلسطین به ناچار بیت‌المقدس را ترک کرد و پس از اقامتى کوتاه در عَمّان/ امّان، عازم بیروت شد و در 1328ش/ 1949 در این شهر درگذشت (سوافیرى، همانجا).خلیل بیدس به عنوان مترجم، داستان‌نویس و روزنامه‌نگار جایگاه مهمى در ادبیات معاصر عرب، خصوصآ فلسطین، دارد. وى از نخستین افرادى است که آثار ادبى، به‌ویژه آثار روسى، را به عربى برگردانده است (رجوع کنید به همان، ص 362؛ عبدالرحمان یاغى، ص 109، 441). وى به شخصیت و آثار پوشکین علاقهبسیار داشت و نخستین کسى بود که داستانهاى پوشکین را به زبان عربى برگرداند. به نظر مى‌رسد تلقى و درک خلیل بیدس از رسالت و کارکرد اجتماعى ادبیات در مقایسه با معاصرانش عمیق‌تر بوده است (صبرى حافظ، ص 152ـ153؛ نیز رجوع کنید به عبدالرحمان یاغى، ص 439؛ الموسوعة‌الفلسطینیة، ذیل «خلیل‌ابراهیم بیدس»).مجله النفائس، که خلیل انتشار مى‌داد، نخست در حیفا به شکل هفته‌نامه و از شماره دهم در 1327 با نام النفائس‌العصریة هر پانزده روز یک بار منتشر مى‌شد. سپس در سالهاى 1329ـ1331 در بیت‌المقدس منتشر شد و با وقوع جنگ جهانى اول، انتشار آن متوقف گردید. از تابستان 1337 مدت یک سال انتشار آن ادامه یافت و پس از آن متوقف شد (سوافیرى، ص 361؛ صبرى حافظ، ص 95؛ عبدالرحمان یاغى، ص 83). شخصیتهاى فرهنگى، ادبى بسیارى با این مجله در زمینه‌هاى گوناگون، خصوصآ ترجمه داستان از زبان روسى به عربى، همکارى داشتند؛ به همین سبب این مجله مرجعى مهم در فعالیتهاى ادبى آن زمان در منطقه شام به شمار مى‌آید (سوافیرى، همانجا؛ عبدالرحمان یاغى، ص 109ـ110).مهم‌ترین ترجمه‌هاى وى از زبان روسى عبارت‌اند از : ابنة‌القُطبان (دختر سروان)، اثر پوشکین که نخستین‌بار در 1316/1898 در نشریه المنارة‌البیروتیة چاپ شد؛ شفاءالملوک ترجمه اثرى از مارى کورلّى ، نویسنده انگلیسى، که بیدس آن رااز روسى با دخل و تصرف زیاد ترجمه و پس از نشر در مجله النفائس‌العصریة در 1301ش/1922، در بیت‌المقدس منتشر کرد؛ هنرى‌الثامن و زوجته‌السادسة ترجمه اثرى از لوئیزه مولباخ ، نویسنده آلمانى، که نخست در چند شماره مجلهالنفائس و سپس به‌طور کامل در 1300ش/ 1921 در بیت‌المقدس منتشر شد (واصف کمال ابوشباب، ص 142؛ صبرى حافظ، ص 152؛ براى آگاهى از فهرست کامل آثار داستانى خلیل بیدس رجوع کنید به عبدالرحمان یاغى، ص 109، 439، 442، 447، 450، پانویس 1). خلیل بیدس همچنین رمان المملوک‌الشارد جرجى زیدان* را به روسى ترجمه کرد (عبدالرحمان یاغى، ص 109؛ یوسف اسعد داغر، ج 2، ص 212).خلیل بیدس به نظر سلمى خضراء جیوسى (ج 1، ص 41) پدر داستان جدید فلسطین است. رمان الوارث خلیل بیدس را نخستین رمان معروف فلسطین به شمار آورده‌اند. این اثر که در 1338 در بیت‌المقدس منتشر شد به زبانى ساده، روان و به دور از آرایه لفظى نگاشته شده است (همان، ج 1، ص 42).به نظر واصف کمال ابوشباب (ص 135)، خلیل بیدس در آثار داستانى خود چندان پایبند اصول و قواعد نظرى نبوده است. وى براى درک بهتر خوانندگان دخل و تصرفهاى زیادى در ترجمه‌هایش و خصوصآ عناوین آنها مى‌کرد. این تغییرات با اینکه نشانه درک و آگاهى وى از زمان است، گاهى از انسجام متن کاسته است (رجوع کنید به عبدالرحمان یاغى، ص 445ـ447؛ واصف کمال ابوشباب، ص 141؛ صبرى حافظ، ص 153ـ 154).خلیل به داستان کوتاه توجه بسیارى داشت. او ابتدا داستانهاى کوتاهش را در مجله النفائس منتشر کرد و سپس آنها را در مجموعه مَسارح‌الأذهان (قاهره 1303ش/1924)، حاوى 32 داستان کوتاه، به‌چاپ رساند (عبدالرحمان یاغى، ص452ـ453؛ صبرى حافظ، ص154). داستانهاى کوتاه بیدس برگرفته از تاریخ قدیم شرق است و با زبان ساده بیان شده‌است (یوسف‌اسعد داغر، همانجا). این مجموعه به سبب اختلاف زمانى زیاد میان نگارش داستانها (1287ش ( 1326)ـ1303ش) فاقدانسجام کلى است. ناصرالدین اسد، از منتقدان معاصر عرب، برخى از داستانهاى این مجموعه را فاقد ویژگیهاى داستانى دانسته است و برخى نیز سبک داستانى وى‌را خام‌دانسته‌اند (رجوع کنید به واصف‌کمال‌ابوشباب،ص133ـ 136؛ عبدالرحمان یاغى، ص 444ـ445؛ >دایرة‌المعارف ادبیات عربى<، همانجا). خلیل علاوه بر داستان‌نویسى، سخنرانى توانا نیز بود و در کنار ترجمه و نگارش داستان، در زمینه‌هاى دیگر نیز آثارى پدید آورد (رجوع کنید به سوافیرى، ص 363ـ 364؛ زرکلى، ج 2، ص 313؛ الموسوعة‌الفلسطینیة، همانجا).منابع : سلمى خضراء جیوسى، موسوعة الادب الفلسطینى المعاصر، بیروت 1997؛ ولید خالدى، قبل‌الشتات: التاریخ المصور للشعب الفلسطینى، 1876ـ 1948، بیروت 1987؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ کامل سوافیرى، الادب العربى المعاصر فى فلسطین : من سنة 1860ـ 1960، قاهره ] 1979[؛ عبدالرحمان یاغى، حیاة‌الادب الفلسطینى الحدیث: من اول‌النهضة... حتى النکبة، بیروت 1401/ 1981؛ الموسوعة الفلسطینیة، دمشق: هیئة الموسوعة الفلسطینیة، 1984؛ واصف کمال ابوشباب، «القصة و الروایة و المَسرَحیة فى فلسطین : 1900ـ1948»، در الموسوعة‌الفلسطینیة، قسم 2، ج 4، بیروت : هیئة‌الموسوعة الفلسطینیة، 1990؛ یوسف اسعد داغر، مصادر الدراسة الادبیة، بیروت 1972ـ1983؛Encyclopedia of Arabic literature, ed. Julie Scott Meisami and Paul Starkey, London 1998, s.v. "Bayda(s, Khal((l" (by P. Starkey); Sabry Hafez, The genesis of Arabic narrative discourse: a study in the sociology of modern Arabic literature, London 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حیدر بوذرجمهر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده