خلیل بن ابراهیم
معرف
ملقب به خیرالدین، کنیه‌اش ابوعبداللّه، ریاضى‌دان دوره عثمانى در قرن نهم
متن
خلیل‌بن ابراهیم، ملقب به خیرالدین، کنیه‌اش ابوعبداللّه، ریاضى‌دان دوره عثمانى در قرن نهم. ظاهرآ در اصل از ناحیه‌اى در سواحل دریاى خزر بود، اما در ترکیه مى‌زیست (خلیل‌بن ابراهیم، ص 175؛ مظاهرى ، ص 12؛ روزنفلد واحسان‌اوغلو ، ص 279). از زندگیش چندان اطلاعى در دست نیست ولى چند اثر ریاضى به فارسى از او به‌جا مانده است که عبارت‌اند از: 1) مفتاح کنوز ارباب قلم و مصباح رموز اصحاب رقم که به نامهاى مفتاح‌الکنوز، رساله فى‌الحساب و رساله مقادیر و اوزان و رساله اوزان و مقادیر و حساب هم خوانده شده است. این رساله که گویا در 880 در استانبول تألیف شده، با دو نام اخیر براساس نسخه موجود در کتابخانه ملى تبریز، در ایران چاپ شده است (رجوع کنید به خلیل‌بن ابراهیم، ص 176، مقدمه ثروتیان، ص 112). خلیل‌بن ابراهیم این رساله را به سلطان‌محمد فاتح تقدیم کرده است. پیرمحمود صدقى، شاگرد خلیل‌بن ابراهیم که اهل ادرنه بود، این اثر را به ترکى عثمانى ترجمه کرده است (حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون1770؛ منزوى، ج 1، ص 197؛ روزنفلد و احسان‌اوغلو، همانجا؛ >تاریخ منابع ریاضى در دوره عثمانى< ، ج 1، ص 35). این اثر یک مقدمه (رجوع کنید به خلیل‌بن ابراهیم، ص 114ـ116)، ده فصل و یک خاتمه (ص170ـ178) دارد. موضوع فصلها چنین است: واحدهاى وزن، طول، حجم و شیوه ثبت آنها، و مطالبى درباره حساب کسرها و تناسب؛ انواع ضربها؛ ضرب حجمها؛ ضرب وزنها؛انواع تقسیم؛ تقسیم اموال؛ حساب خطأین؛ یافتن جذر؛ یافتن کعب؛ یافتن جذرجذر. در پایان رساله «خاتمه در استخراج مسائل متفرقه» آمده است (براى اطلاع از نسخه‌هاى خطى موجود از این اثر و ترجمه ترکى آن رجوع کنید به >تاریخ منابع ریاضى در دوره عثمانى<، ج 1، ص 34ـ35). نسخه‌اى از این اثر به خط فرزند وى، محمدبن خیرالدین، با تاریخ کتابت 894 در استانبول موجود است (همان، ج 1، ص 34). در نسخه موجود در کتابخانه ملى تبریز، نام اصلى رساله و همچنین نام سلطان‌محمد دوم دیده نمى‌شود. در فصل هفتم ضمن مسئله‌اى منظوم در حساب خطأین، از افلورى/ فلورى به عنوان واحد پول نام برده شده است. فلورین سکه رایج در هلند بوده که در آسیاى صغیرنیز رواج داشته و علاءالدین منصور شیرازى هم در منظومه شهنشاه‌نامه (سروده 989) درباره رصدخانه استانبول از آن نام برده است (علاءالدین منصور شیرازى، ص 138 و پانویس 1، مقدمه محقق، ص 128). 2) مشکل‌گشاى حُسّاب و معضِل‌نماى کُتّاب که به نام مختصر فى‌الحساب هم خوانده شده است. این رساله داراى یک مقدمه، شش فصل و یک خاتمه است و براى بایزید دوم، سلطان عثمانى، تألیف شده است (رجوع کنید به >تاریخ منابع ریاضى در دوره عثمانى<، ج 1، ص 35). 3)رساله جبر و مقابله که فقط یک نسخه از آن به‌جا مانده است (رجوع کنید به همان، ج 1، ص 36).منابع : حاجى‌خلیفه؛ خلیل‌بن ابراهیم، رساله اوزان و مقادیر و حساب، چاپ بهروز ثروتیان، در فرهنگ ایران زمین، ج30 (1384ش)؛ علاءالدین منصور شیرازى، «رصدخانه استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازى»، در مهدى محقق، دومین بیست گفتار در مباحث ادبى و تاریخى و فلسفى و کلامى و تاریخ علوم در اسلام، به انضمام زندگى‌نامه و کتاب‌نامه، تهران 1369ش؛ منزوى؛A. Mazah(ri, Les origines persanes de l'arithm(tique, Nice 1975; Osmanli matematik literat(r( tarihi = History of mathematical literature during the Ottoman period, Compiled by Ekmeleddin I(hsanog(lu, Ramazan( e(en, and Cevat I(zgi, ed. Ekmeleddin I(hsanog(lu, I(stanbul 1999; Rosenfeld and Ekmeleddin I(hsanog(lu, Abramovich Boris Mathematicians, astronomers, and other scholars of Islamic civilization and their works (7th-19thc.), I(stanbul 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد باقری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده