خلیل البصیر
معرف
شهرت خلیل‌بن على، ادیب و نحوى عراقى در قرن دوازدهم
متن
خلیل‌البصیر، شهرت خلیل‌بن على، ادیب و نحوى عراقى در قرن دوازدهم. نسب او به آل‌فخرى، از خانواده‌هاى مشهور به علم و ادب در موصل، مى‌رسد (محمدامین خطیب عمرى، ج 1، ص 242؛ سلیمان صائغ، ج 2، ص 171). او در 1112 در موصل به دنیا آمد (مرادى، ج 2، ص 103؛ عزاوى، ج 2، ص 271) و سفرهایى نیز به حلب، رُها (شهرى بین موصل و شام)، روم، و برخى شهرهاى عراق داشت (مرادى، ج 2، ص 102؛ سلیمان صائغ، همانجا). خلیل‌البصیر از محضر علماى موصل بهره فراوان برد (محمدامین خطیب عمرى، ج 1، ص 243). او علاوه بر سرودن شعر و آشنایى کامل به موسیقى، در لغت، صرف و نحو و علوم عقلى مهارت یافت و شاگردان بسیارى از محضر وى بهره‌مند شدند (محمدامین خطیب عمرى؛ مرادى؛ سلیمان صائغ، همانجاها)، از نام استادان و شاگردان وى اطلاعى در دست نیست. او حافظه‌اى قوى داشت آنچنان‌که به‌رغم نابینایى قرآن را با هفت روایت از حفظ مى‌خواند. همچنین فردى دانا و حاضرجواب بود. در هوش و ذکاوت با شعراى بزرگ نابینا همچون ابوالعیناء* محمدبن قاسم (متوفى 283) و ابوالعلاء معرى* برابرى مى‌کرد و اشعارش بر سروده‌هاى آنان و اشعار بشّاربن برد* برترى داشت (محمدامین خطیب عمرى، همانجا؛ عمرى، ج 1، ص 347؛ غلامى، ص 125ـ127).او نزد راغب‌پاشا* جایگاه والایى داشت و از او هدایایى دریافت کرده بود (محمدامین خطیب عمرى، همانجا). همچنین به‌سبب مناسباتى که با بزرگان و امراى عهد خود داشت، معتمد آنان بود و با آنان مکاتبات و مراسلات شعرى داشت (رجوع کنید به عمرى، ج 1، ص 354ـ355؛ غلامى، ص 332ـ334؛ مرادى، همانجا).خلیل‌البصیر در 1176 در موصل درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (محمدامین خطیب عمرى، همانجا؛ مرادى، ج 2، ص 103).او اشعارش را به سه زبان عربى، فارسى، و ترکى سروده است (مرادى، ج 2، ص 102) که موضوعات حماسه، قومیت، مدح، عتاب، رثاء، تغزل و حکمت را دربرمى‌گیرد (خلیل‌البصیر، 1394، مقدمه رؤوف، ص 214). شعر او برخلاف اکثر اشعار معاصرانش به دور از تکلف و سرشار از خلوص و پاکى است (غلامى، ص 127؛ سلیمان صائغ، همانجا). در اشعار به‌جامانده از او غالبآ صنعت تشطیر، تخمیس و اقتباس به‌کار رفته است (رجوع کنید به غلامى، ص 127ـ133؛ مرادى، ج 2، ص 102ـ103؛ سلیمان صائغ، همانجا). همچنین او در استفاده از حساب جمل که در آن زمان شایع بوده، مهارت داشته است (خلیل‌البصیر، همانجا).از جمله اشعار ملى ـ حماسى او سه ارجوزه (رجوع کنید به رجز*) است که در وصف محاصره شهر موصل توسط نادرشاه و شکست او به نظم درآورده است (خلیل‌البصیر، 1385، مقدمه دیوه‌جى، ص 259؛ همو، 1394، همانجا). از اولین ارجوزه‌اش تنها هشت بیت باقى مانده است (رجوع کنید به عمرى، ج 1، ص 348ـ349) که در آن، زمان حادثه را نیز به حساب جمل گنجانده است (مرادى، همانجا؛ سلیمان صائغ، ج 2، ص 171ـ172). او ارجوزه دوم خود را به زبان ترکى سروده و به حسین‌پاشا جلیلى، حاکم موصل، تقدیم کرده است (عزاوى؛ خلیل‌البصیر، 1385، همانجاها). خلیل‌البصیر ارجوزه سوم خود را در 69 بیت به عبداللّه فخرى در بغداد هدیه کرد (یاسین خطیب عمرى، ص 272). سعید دیوه‌جى در 1345ش/ 1966 در مجلة‌المجمع العلمى العراقى (ج 13، ص260ـ264) این ابیات را به چاپ رسانده است.از آخرین سروده‌هاى او ارجوزه‌اى طولانى در 319 بیت با نام الدُرَر المنظومة و الصُرَر المختومة است. این شعر تعلیمى با بیش از سیصد مثال قرآنى در باب حروف جرّ و «ما» و «مَنْ» سروده شده است (خلیل‌البصیر، 1394، همان مقدمه، ص 218، 220). رؤوف این اشعار را در 1353ش/ 1974 در مجلة المجمع العلمى العراقى (ج 25، ص 225ـ245) چاپ کرده است. خلیل‌البصیر اشعارى زیبا در مدح پیامبر صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم سروده است که هنوز هم در مجالس جشن و ذکر خوانده مى‌شود (خلیل‌البصیر، 1385، همان مقدمه، ص 258؛ براى نمونه رجوع کنید به غلامى، ص 132). قصاید و مقاطعات او اغلب مراسلاتى به خانواده و دوستانش است که در آنها از روزگار و نزدیکان خود شکوه کرده است (خلیل‌البصیر، 1385، همان مقدمه، ص 256).از نثر او تنها رساله‌اى باقى‌مانده که آن را براى عبداللّه فخرى فرستاده بوده که برخلاف اشعارش مشحون از کلمات متنافر، اطناب مُمِلّ، و فاصله‌هاى ضعیف است (سلیمان صائغ، ج 2، ص 171، 173)، اما از آنجا که عمرى (ج 1، ص 348) و مرادى (همانجا) نثر او را زیبا دانسته‌اند شاید متون نثرى زیباترى هم داشته که از بین رفته است (خلیل‌البصیر، 1394، همان مقدمه، ص 219).منابع : محمدامین‌بن خیراللّه خطیب عمرى، منهل‌الاولیاء و مشرب الاصفیاء من سادات الموصل الحدباء، چاپ سعید دیوه‌جى، موصل 1386ـ1388/ 1967ـ1968؛ یاسین‌بن خیراللّه خطیب عمرى، منیة‌الادباء فى تاریخ الموصل الحدباء، چاپ سعید دیوه‌جى، موصل 1374/1955؛ خلیل‌البصیر، ارجوزة‌السید خلیل‌البصیر، چاپ سعید دیوه‌جى، در مجلة المجمع العلمى العراقى، ج 13 (1385)؛ همو، الدُرَر المنظومة و الصُرَر المختومة، چاپ عماد عبدالسلام رؤوف، در مجلة المجمع العلمى العراقى، ج 25 (1394)؛ سلیمان صائغ، تاریخ الموصل، ج 2، بیروت 1928؛ عباس عزاوى، تاریخ الادب العربى فى العراق، بغداد 1380ـ1382/ 1960ـ1962؛ عثمان‌بن على عمرى، الروض النضر فى ترجمة ادباء العصر، چاپ سلیم نعیمى، ]بغداد [1974ـ ] 1976[؛ محمدبن مصطفى غلامى، شمامة العنبر و الزهرالمعنبر، چاپ سلیم نعیمى، ]بغداد[ 1397/1977؛ محمدخلیل‌بن على مرادى، سِلک‌الدُرَر فى اعیان القرن الثانى عشر، بولاق 1291ـ1301، چاپ افست بغداد ]بى‌تا.[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زحل حسینی آهق

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده