خلیل آباد
معرف
خلیل‌آباد،# شهرستان و شهرى در استان خراسان رضوى.
متن
خلیل‌آباد، شهرستان و شهرى در استان خراسان رضوى.1) شهرستان. واقع در قسمت جنوبى استان خراسان رضوى و مشتمل است بر دو بخش مرکزى و ششطراز و دهستانهاى رُستاق حومه، کویر و شِشطَراز/ شش‌تراز و شهرهاى کُنْدُر (رجوع کنید به ادامه مقاله) و خلیل‌آباد که مرکز بخش محسوب مى‌شود (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1390ش، ذیل «استان خراسان رضوى»).آب و هواى شهرستان خلیل‌آباد معتدل خشک است. کوه خَرْسَنگذارى (مرتفع‌ترین قله 205،1 متر) در 29 کیلومترى جنوب‌غربى شهر کاشمر واقع است (جعفرى، ج 1، ص 232). رود فصلى کال ششطراز/ شش‌تراز به‌طول حدود 78 کیلومتر، ریزابه کال‌شور کاشمر، نخست با جهت غربى سپس جنوب‌غربى در بخش خلیل‌آباد جریان دارد (همان، ج 2، ص 369). کویر درونه در جنوب آبادى اسماعیل‌آباد، در 63 کیلومترى جنوب‌غربى شهر برداسکن* گسترده شده است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 42، ص 5).اهالى شهر در کنار کشاورزى و باغدارى به بافت قالى اشتغال دارند. قالى و کشمش عمده‌ترین صادرات آنجاست (همان، ج 42، ص 25، 41ـ42، 49، 115ـ116، 148).در 1385ش شهرستان خلیل‌آباد 993،44 تن جمعیت داشته که از این تعداد 109،14 تن (ح 5ر31%) شهرنشین بوده‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ذیل «استان خراسان رضوى»). راه اصلى برداسکن ـ کاشمر از میان شهرستان خلیل‌آباد مى‌گذرد.از لحاظ تقسیمات کشورى، در حدود 1323ش دهستانهاى ششطراز و رستاق جزو شهرستان کاشمر از استان نهم (خراسان) بود (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 3، ص 189). در 1325ش، بخش خلیل‌آباد در شهرستان کاشمر ایجاد شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان خراسان»). در 1382ش، بخش خلیل‌آباد شهرستانى از توابع خراسان شد (رجوع کنید به همو، 1390ش، همانجا) و پس از تقسیم خراسان به سه استان خراسان جنوبى، خراسان رضوى و خراسان شمالى در 1383ش (رجوع کنید به خراسان*)، شهرستان خلیل‌آباد تابع خراسان رضوى شد.آثار تاریخى و اماکن زیارتى آن عبارت‌اند از: مزار بى‌بى حور و بى‌بى‌نور در آبادى جابوز، در بیست کیلومترى مغرب شهر خلیل‌آباد؛ مزار امامزاده قاسم در بیرون آبادى اَرْغا در هفت کیلومترى جنوب‌غربى شهر خلیل‌آباد؛ قدمگاه منسوب به حضرت امام على علیه‌السلام در آبادى ده‌نو/ دهنو (خسروى، ص 129ـ130).شهرستان خلیل‌آباد قسمتى از ناحیه قدیم ترشیز* است. برخى مکانهاى آن قدیمى است، از جمله شهر کندر، در 15 کیلومترى جنوب‌غربى شهر خلیل‌آباد که در 1384ش شهر شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1390ش، همانجا) و در سرشمارى 1385ش، 5700 تن جمعیت داشت (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، همانجا). از آثار تاریخى آن قلعه خرابه‌اى از دوره سلجوقیان (حک : 429ـ552) روى تپه کندر در جنوب‌غربى شهر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 42، ص 41؛ نیز رجوع کنید به خسروى، ص 97).جغرافى‌نویسان سده چهارم کندر را از شهرهاى بزرگ نیشابور، در میان راه قائن ـ نیشابور، واقع بر کوه در فاصله دو برید یا یک روز از شهر طُرَیثیث (ترشیز) و دو مرحله یا دو روز از نیابَذ (گناباد) یاد کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌حوقل، ص 427، 433، 456؛ اصطخرى، ص 256؛ جیهانى، ص 168؛ مقدسى، ص 351). در این میان مؤلف حدودالعالم من المشرق الى المغرب (ص90) آن را از شهرکهاى حدود کوهستان و نیشابور با کشت و کار بسیار معرفى کرده است. از اواخر سده پنجم تا اواسط سده هفتم حکام خراسان و ناحیه ترشیز از اسماعیلیان، در برابر امراى سلجوقى حمایت مى‌کردند که گاه به جنگهایى میان آنان مى‌انجامید؛ ناحیه کندر نیز از این درگیریها در امان نبود (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج10، ص 392ـ393، 631ـ632؛ رشیدالدین فضل‌اللّه، ج 2، ص 981ـ982؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده، ص 489، 518). ادریسى در سده ششم (ج 1، ص 464، ج 2، ص690) از بازارى معمور در قلعه جدید در کندر خبر داده است؛ سمعانى نیز در همین سده به‌طور غیرمستقیم به وجود کهندژ در آن اشاره کرده است (رجوع کنید به ج 5، ص 102). از سده هفتم به بعد، از کندر به عنوان قریه یاد شده است (رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل «کُنْدُر»؛ ابوالفداء، ص 443؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). قزوینى در سده هفتم (ص300) از حاصلخیزى و درآمد بسیار آن مطالبى دارد. کندر در سده نهم جزو ولایت قُهستان بود (رجوع کنید به حافظ ابرو، ص 28، 31). در دوره صفویه، در جریان نبرد میان علیقلى‌خان و مرشد قلیخان در 994 در ولایت ترشیز، کندر مقر سپاهیان علیقلى‌خان بود (رجوع کنید به جُنابدى، ص 658ـ661). در دوره ناصرى (حک : 1264ـ1313) کندر از قراى ناحیه بُست ضبط شده است (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج 1، ص 355). در 1321، زمین‌لرزه به کندر آسیب بسیار رساند (امبرسز و ملویل ، ص 69). در حدود1330 آبادى کندر بیش از دو هزار تن جمعیت داشت (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج 9، ص350). عمیدالملک کندرى، وزیر طغرل‌بیگ سلجوقى، از بزرگان منسوب به کندر و در آنجا مدفون است (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج10، ص 31، 33). به‌گمان سمعانى (همانجا)، ادیب بزرگ ابوسعید احمدبن حسین‌بن محمد کندرى (متوفى 538) نیز به کندر منسوب است.کِشْمَر، واقع در دهستان ششطراز، نیز از آبادیهاى قدیم این شهرستان به‌شمار مى‌رود که با دو آبادى دیگر، به نامهاى آبْنو/ آبنو و على‌آباد، یک واحد روستایى به‌نام على‌آباد را تشکیل داده‌اند. از آثار قدیم آن مقبره یا برج على‌آباد (برج کشمر/ برج کشمار) است. گنبد آجرى این برج مناره‌اى‌شکل، مخروطى است و دو پوشه به ارتفاع هجده متر دارد. شکل داخلى بنا هشت گوش و محیط داخلى آن 22 متر و محیط خارجى آن 42 متر است (خسروى، ص 113، نیز رجوع کنید به تصاویر بین ص 128ـ 129؛ مشکوتى، ص 91ـ92).در متون قدیم از درخت سروى در کشمر/ کاشمر یاد شده، که زردشت آن را از بهشت آورده بوده است. این درخت در 232 هنگام بناى جعفریه سامرا به دستور متوکل عباسى و با وجود مخالفت زردشتیان قطع و به سامرا منتقل شد (رجوع کنید به فردوسى، ج 6، ص 68ـ70؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص 143؛ اعتمادالسلطنه، ج 1، ص 673ـ674؛ نیز رجوع کنید به ترشیز*). در سده هفتم کَشْمَر از قراى نیشابور ضبط شده (رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل «کَشْمَر») و در سده هشتم قصبه ولایت ترشیز بوده است (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده، همانجا). در قرن نهم کشمر جزو ولایت قهستان محسوب مى‌شده است (رجوع کنید به حافظ‌ابرو، ص 31).رزم‌آرا (ج 9، ص 325) آبادى کشمر را با باغهاى انار، انجیر و انگور و داراى محصولاتى مانند غلات، پنبه و زیره‌سبز معرفى کرده است.2) شهر. مرکز بخش خلیل‌آباد. این شهر در ارتفاع 975 مترى، در هفده کیلومترى مغرب شهر کاشمر و در مسیر راه اصلى کاشمر ـ برداسکن قرار دارد. کوههاى سیاه و خَرزَن در حدود هشت کیلومترى شمال خلیل‌آباد قرار گرفته است و کال ششطراز در ده کیلومترى مغرب آن جریان دارد.گرم‌ترین روزها در مرداد 5ر41 و سردترین روزها در بهمن 2ر7- و میانگین بارش سالانه آن حدود دویست میلیمتر است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى کشور، ص 361). این شهر با راه اصلى به طول حدود سى کیلومتر به طرف مغرب به برداسکن مى‌پیوندد. در 1385ش، جمعیت شهر 8409 تن بوده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، همانجا).از آثار قدیم مسجدى به نام قلعه دارد که ظاهرآ از سیصد سال پیش به‌جا مانده است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 42، ص 42). به نظر مى‌رسد خلیل‌آباد قدمت چندانى نداشته باشد. در اوایل دوره پهلوى یکى از آبادیهاى دهستان رستاق در شهرستان کاشمر، از استان نهم بود. در اوایل دهه سى قصبه (مرکز) بخش خلیل‌آباد محسوب مى‌شد و حدود 3100 تن جمعیت داشت. اهالى آن به باغدارى و کشت پنبه و از صنایع‌دستى به قالى‌بافى اشتغال داشتند (رجوع کنید به ج 9، ص 151). خلیل‌آباد در 1346ش شهر شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان خراسان»).نیز رجوع کنید به ترشیز*منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌حوقل؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و سلان، پاریس 1840؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة‌المشتاق فى اختراق‌الآفاق، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، ]بى‌تا.[؛ اصطخرى؛ اعتمادالسلطنه؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ایران: تیر 1390، تهران 1390ش؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ میرزابیگ‌بن حسن جُنابدى، روضة‌الصفویه، چاپ غلامرضا طباطبایى‌مجد، تهران 1378ش؛ ابوالقاسم‌بن احمد جیهانى، اشکال العالم، ترجمه على‌بن عبدالسلام کاتب، چاپ فیروز منصورى، ]مشهد [1368ش؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ‌ابرو، جغرافیاى تاریخى خراسان در تاریخ حافظ‌ابرو، چاپ غلامرضا ورهرام، تهران 1370ش؛ حدودالعالم؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ همو، نزهة‌القلوب؛ محمدرضا خسروى، تاریخ کاشمر، مشهد 1372ش؛ رزم‌آرا؛ رشیدالدین فضل‌اللّه؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى : 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ سمعانى؛ ابوالقاسم فردوسى، شاهنامه فردوسى، ج 6، چاپ م.ن. عثمانوف، مسکو 1967؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :42 کاشمر، تهران: اداره جغرافیائى ارتش، 1363ش؛ زکریابن محمد قزوینى، کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن 1848، چاپ افست ویسبادن 1967؛ رجبعلى لباف خانیکى، سیماى میراث فرهنگى خراسان، تهران 1378ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Apr. 19, 2010, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census85/census85.natayej/census 85.rawdata;نصرت‌اللّه مشکوتى، فهرست بناهاى تاریخى و اماکن باستانى ایران، تهران 1349ش؛ مقدسى؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000، 500،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1379ش؛ نقشه عمومى کشور جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000، 500،1:2، تهران: مؤسسه جغرافیائى ارشاد، ]بى‌تا.[؛ یاقوت حموى؛Nicholas Nicholas Ambraseys and Charles Peter Melville, A history of Persian earthquakes, Cambridge 1982.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده