خلیل علی ابراهیم خان
معرف
تذکره‌نویس، شاعر و دولتمرد شبه‌قاره
متن
خلیل، على‌ابراهیم‌خان، تذکره‌نویس، شاعر و دولتمرد شبه‌قاره. او فرزندِ حسن‌رضا بود (خلیل، 1978، پیشگفتار بیدار، ص دو، که به نسخه‌اى از صحف ابراهیم استناد دارد). نقوى (ص 457) در جایى نام پدر او را شیخ‌محمدرضا و در جایى دیگر خواجه‌عبدالحکیم ضبط کرده است و این خطا ناشى از خلط کردنِ على‌ابراهیم‌خان خلیل با محمدابراهیم‌خان خلیل، فرزند عبدالحکیم، است (نادر، ص 63). از زمان جد دوازدهمِ خلیل، خاندان او در هندوستان ساکن بودند، اما خلیل شیراز را موطن قدیم اجدادش دانسته است (خلیل، 1978، ص 102) که شاید بدان سبب باشد که جد مادرى او، مولوى محمدنصیر، براى تحصیل از هند به شیراز رفته بود و مدتى در آنجا نزد ملاشاه محمد شیرازى و حکیم میرزاهادى شیرازى علوم متداول و پزشکى خوانده بود (رجوع کنید به همانجا؛ طباطبائى، ج 2، ص 611). خلیل در شیخ‌پور، بخش مونگیر، در ایالت بِهار هند به دنیا آمد. باتوجه به اینکه خلیل صحف ابراهیم را در 1205 در شصت سالگى نگاشته (رجوع کنید به ادامه مقاله)، احتمالا در حدود 1145 متولد شده است. نقوى (همانجا) سال تولد او را حدود 1148 و عقیل (ص 82) به‌طور قطع 1153 نوشته است، ولى هیچ‌یک مأخذ خود را ذکر نکرده‌اند.خلیل در دوره على وردى‌خان، ناظمِ بنگال (متوفى 1169)، از مولد خود به مرشدآباد نقل‌مکان کرد و در آنجا مشاور نایبِ میرقاسم‌خان، ناظم بنگال و اُریسه و بهار (متوفى 1191)، شد. پس از شکستِ قاسم‌خان در 1177 خلیل نیز خانه‌نشین شد تا اینکه در 1178 محمدرضاخان نایبِ ناظم بنگال و خلیل نایبِ او شد. خلیل در پى اختلافش با مبارک‌الدوله فرزند میرجعفر، که از 1170 تا 1183 ناظم بنگال بود، از خدمت استعفا کرد. وى در این مدت براى برقرارى مناسبات میان محمدرضاخان و وارن هستینگز ، فرماندار کُل هند از طرف کمپانى هندشرقى، فعالیت کرد و هستینگز با توجه به لیاقت و کارآیى‌اش، او را در 1195 با خود به لکهنو برد و به آصف‌الدوله نوابِ لکهنو معرفى کرد. نواب به او خلعتى داد. شاه عالم، پادشاه هند، در 1196 به او لقب «امین‌الدوله عزیزالملک نصیر جنگ» اعطا کرد. هستینگز نیز به خلیل منصبهایى پیشنهاد کرد که ابتدا نپذیرفت ولى سرانجام در 25 ذیقعده 1195 به تأییدِ هستینگز، به دادستانى عالىِ بنارس و در 18 ربیع‌الآخر 1197 به استاندارى بنارس گمارده شد. خلیل در 23 محرّم 1208 در بنارس درگذشت و در کنار مرقد شیخ‌على حزین لاهیجى*، در محله فاطمان، به خاک سپرده شد (د. اردو، ذیل «على‌ابراهیم‌خان بهادر»؛ امراللّه الهآبادى، ص 44ـ45؛ عشقى عظیم‌آبادى، ص 244؛ عقیل، ص 82ـ83؛ استورى ، ج 1، بخش 1، ص 700ـ701؛ نقوى، ص 459 درگذشت وى را در 26 جمادى‌الاولى ضبط کرده است).خلیل از هندیانى بود که در برقرارى مناسبات میان حاکمانِ محلى و افسران انگلیسى، مصالح انگلیسیان را در نظر مى‌گرفت. انگلیسیها قبل از تأسیس کالج فورت ویلیام ، در کلکته، به یارى خلیل در میان اردوزبانانِ هند نفوذ پیدا کردند (بیلى ، 1996ب،ص 82؛ عقیل، ص 101). آنان دو بار رسمآ از خدمات خلیل قدردانى کردند. انتصاب او به استاندارى بنارس نوعى پاداش به‌خدماتش بود (رجوع کنید به بیلى، 1996الف، ص300ـ301).آثار خلیل عبارت‌اند از: 1) خلاصة‌الکلام (تألیف در 1198)، تذکره مثنوى‌سرایانِ فارسى با گزیده مفصّل از 188 مثنوى که مؤلف به ترتیب الفبایىِ تخلص شاعران تهیه کرده است. تعداد تراجم شاعران در نسخه‌هاى خطى متفاوت است. نسخه شماره 706 کتابخانه خدابخش در پتنه شامل 105 زندگینامه بدون نمونه اشعار است. با مقابله با دو نسخه دیگر در همان کتابخانه (ش 704 و 705) تعداد تراجم شعرا به 108 تن مى‌رسد (خلیل، 1979، پیشگفتار بیدار، ص 1). نسخه کتابخانه بودلیان* (ش 390 که عکس آن در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ش 1721 نگهدارى مى‌شود) شاملِ 77 زندگینامه است (براى فهرست اسامى شعراى نسخه کتابخانه بودلیان رجوع کنید به گلچین معانى، ج 1، ص 600ـ602). مؤلف مثنویهاى رزمى، بزمى و اخلاقى را در نظر داشته و اشعار را به گونه‌اى گزینش کرده که ربط معنوى ابیات و داستانها از میان نرفته است (نقوى، ص 456ـ463؛ گلچین معانى، ج 1، ص 598ـ604؛ استورى، ج 1، بخش 2، ص 877). متن کامل خلاصة‌الکلام تاکنون چاپ نشده، اما گزیده آن شاملِ دیباچه مؤلف و سرگذشت هفده شاعر معاصر با مؤلف است که بدون نمونه اشعار منتشر شده است.2) گلزار ابراهیم (تألیف در 1198)، به فارسى که از مهم‌ترین تذکره‌هاى اردوسرایان است و شرح‌حال بیش از 320 شاعر را دربردارد (فتح‌پورى، ص 195؛ نقوى، ص 459؛ استورى، همانجا). این تذکره اولین بار به کوشش محیى‌الدین قادرى در 1313ش/1934 در علیگره چاپ شد. میرزا على‌لطف در 1212 آن را به نام گلشن هند به اردو ترجمه کرد که با مقدمه مولوى عبدالحق و به کوشش محمد عبداللّه‌خان در 1324/1906 در حیدرآباد دکن به چاپ رسید. عطاءالرحمان کاکوى نیز گلزار ابراهیم را به اردو ترجمه کرد و با حذف نمونه اشعار همراه با تذکره گلشن سخن، تألیف مردان‌على‌خان متخلص به مبتلاى لکهنوى (متوفى 1194)، به نام تذکره گلشن و گلزار در 1347/ 1968 در پتنه منتشر کرد. محققان اختلافِ نظر دارند که گلشن سخن برگرفته از گلزار ابراهیم است (رجوع کنید به مشفق‌خواجه، ص 133ـ146) یا گلزار ابراهیم برگرفته از گلشن سخن (فتح‌پورى، ص 182ـ191).3) صُحف ابراهیم (تألیف در 1205). تذکره عمومى فارسى‌گویان است که به‌ترتیب تخلص شعرا مبنى بر حروف تهجى تنظیم شده است. در نسخه برلین (ش 663) تعداد تراجم 3278 نفر است و بدین لحاظ این کتاب بزرگ‌ترین تذکره شاعران فارسى‌گوى محسوب مى‌شود (استورى، همانجا؛ براى فهرست اسامى شعرا رجوع کنید به پرچ ، ص 628ـ667). مؤلف در مقدمهتذکره دیدگاههاى خود را ذکر کرده است. او در تحقیق به محل تولد، زندگى، مدفن، سال درگذشت و مرتبه کلام، و قدر و منزلت شاعران اشاره نکرده و برخلاف رسم تذکره‌نویسان روزگار خود به شرح معایب بیگانگان و ستایش آشنایان نپرداخته است. او شرح احوال شاعرانِ معاصر در هند و دیگر کشورها را بدون جانبدارى نگاشته است (خلیل، 1978، ص 2ـ3؛ نقوى، ص 471ـ476؛ گلچین معانى، ج 1، ص 759ـ 763). چندین نسخه خطى از صحف ابراهیم موجود است (رجوع کنید به همانجاها) از جمله نسخه کتابخانه دولتى برلین (ش 663، عکس آن در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ش 2976) و نسخه خدابخش در پتنه که ناقص است (رجوع کنید به عبدالمقتدر ،ج 8، ص 148).این تذکره تاکنون به‌طور کامل چاپ نشده و فقط گزیده‌اى از آن با استفاده از دو نسخه مذکور با حذفِ نمونه اشعار منتشر گردیده است. در این گزیده فقط شرح‌حال 476 شاعر آمده است که در فاصله سالهاى 1101 ـ 1200 مى‌زیسته‌اند. خلیل در ابتدا براى این تذکره نام محافل‌الشعرا را در نظر گرفته بود (امراللّه الهآبادى، ص 45).4) سوانح راجه چیت سنگه (تألیف در 1195)، رساله‌اى است درباره قیام سرکوب‌شده راجا چیت سینگ، راجاى بنارس، بر ضد انگلیسیها در 1192 که نسخه خطى آن در موزه بریتانیا نگهدارى مى‌شود (ریو ، ج 3، ص 1033) و نسخه دیگر در دانشگاه پتنه است (خلیل، 1978، همان پیشگفتار، ص چهار).5) وقایع جنگ مَرهَتَه (تألیف در 1201)، رساله‌اى در وقایع جنگ مرهته‌ها و احمدشاه درّانى، نسخه‌هاى خطى آن در کتابخانه‌هاى خدابخش، پتنه و دانشگاه پتنه موجود است. این رساله به انگلیسى و اردو ترجمه و چاپ شده است (رجوع کنید به استورى، ج 1، بخش 1، ص 762؛ خلیل، 1978، همانجا؛ عقیل، ص 107ـ119).6) سوانح مجمل حیدرعلى‌خان حاکم میسور (خلیل، 1978، همانجا؛ عقیل، ص 84)، نامه‌هایى است که خلیل به امیران و افسران انگلیسى نوشته است. این اثر حاوى نکات ارزنده تاریخى است و به کوشش محمدعلى تمنّا عظیم‌آبادى (متوفى 1232) در ریاض‌المنشآت، تألیف عبداللّه تأیید عظیم‌آبادى (متوفى 1206، منشى خلیل)، گرد آمده است. نسخه خطى ریاض‌المنشآت در کتابخانه انجمن ترقى اردو، کراچى (ش 3 ق ف 102) موجود است (رجوع کنید به نوشاهى، ص 100ـ101).خلیل خط را زیبا مى‌نوشت و به طبابت نیز علاقه داشت. به فارسى و اردو شعر مى‌سرود. نمونه شعر او در تذکره‌هاى شعرا ضبط شده است (رجوع کنید به امراللّه الهآبادى، همانجا؛ شورش عظیم‌آبادى، ص 243ـ245؛ عشقى عظیم‌آبادى، ص244ـ246).منابع : اردو دائره معارف اسلامیه، لاهور 1384ـ1410/ 1964ـ1989؛ امیرالدین احمد امراللّه الهآبادى، تذکره مسرت‌افزا، چاپ سیدشاه‌محمداسماعیل، پتنه 1998؛ على‌ابراهیم‌خان خلیل، خلاصة‌الکلام، چاپ عابدرضا بیدار، در خدابخش لائبریرى جرنل، ش 9 (1979)؛ همو، صحف ابراهیم، چاپ عابدرضا بیدار، در همان، ش 6 (1978)؛ میرغلامحسین شورش عظیم‌آبادى، تذکره شورش، در دو تذکرى، مرتبه کلیم‌الدین احمد، ج 1، پتنه 1959؛ غلامحسین‌بن هدایت‌اللّه طباطبائى، سیرالمتأخرین، چاپ سنگى لکهنو 1314؛ محمد وجیه‌الدین‌بن غلامحسین عشقى عظیم‌آبادى، تذکره عشقى، در دو تذکرى، همان؛ معین‌الدین عقیل، نوادرات ادب، لاهور 1997؛ فرمان فتح‌پورى، اردو شعرا کى تذکرى اور تذکره‌نگارى، لاهور 1972؛ احمد گلچین معانى، تاریخ تذکره‌هاى فارسى، تهران 1348ش؛ مشفق خواجه، «گلشن سخن پر ایک‌نظر»، اردو، ج 43، ش 3 (ژوئیه 1967)؛ کلب حسین‌خان بهادر نادر، تذکره نادر، چاپ سیدمسعود حسن رضوى ادیب، لکهنو 1957؛ علیرضا نقوى، تذکره‌نویسى فارسى در هند و پاکستان، تهران 1343ش؛ عارف نوشاهى، فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى انجمن ترقى اردو: کراچى، اسلام‌آباد 1363ش؛(Abdul Muqtadir, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore, VIII, Patna 1925; C. A. Bayly, "Colonial rule and the informational order in South Asia", in The transmission of knowledge in South Asia, ed. Nigel Crook, New Delhi: Oxford University Press, 1996a; idem, Empire and information: intelligence gathering and social communication in India 1780-1870, Cambridge 1996b; Wilhelm Pertsch, Verzeichniss der persischen Handschriften der k(niglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1888; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966; Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey, London, vol.1, pt. 1, 1989, pt. 2, 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف نوشاهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده