خلیج گرگان (خلیج استرآباد)
معرف
خلیجى در جنوب‌شرقى دریاى خزر، واقع در دو استان گلستان، شهرستان بندرگز و استان مازندران، شهرستان بهشهر
متن
خلیج گرگان (خلیج استرآباد)، خلیجى در جنوب‌شرقى دریاى خزر، واقع در دو استان گلستان، شهرستان بندرگز و استان مازندران، شهرستان بهشهر.خلیج گرگان حدود 25 متر پایین‌تر از سطح دریاى آزاد به شکل تقریبى مثلثى به وسعت تقریبى چهارصد کیلومترمربع و عمق دو تا شش متر واقع شده و با تنگه‌اى به‌طول حدود سیصد متر به دریا متصل مى‌شود. در شمال، شبه‌جزیره میانکاله* به‌صورت خشکى باریکى خلیج گرگان را از دریاى خزر جدا مى‌سازد (رجوع کنید به ستوده، ج 5، بخش 1، ص 218؛ افشین، ج 2، ص 17؛ جعفرى، ج 2، ص 331؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران).خلیج گرگان به دلیل پیشروى آب دریاى خزر، بادهاى شدید و وجود رشته‌اى دراز از تپه‌هاى شنى در شمال آن به‌وجود آمده است (بدیعى، ج 1، ص 138؛ کرزن ، ج 1، ص 183).علاوه بر دریاى خزر که تأمین‌کننده آب خلیج است، چندین رود به آن مى‌ریزند، از جمله رودهاى قَره‌سو، بَندرگز، نوکنده، جفاکنده و آب میران‌لو. عمق خلیج در مشرق حدود شش متر است و هرچه به مغرب آن نزدیک‌تر مى‌شویم از عمق آن کاسته مى‌شود (رجوع کنید به گرگانى، ص 109ـ110؛ جعفرى، ج 2، ص 331ـ 333؛ نیز براى رودهاى دیگر رجوع کنید به فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج 2، ص 252ـ255، 260ـ261، 267ـ269). میزان شورى آب خلیج، حدود چهار تا پنج درصد بیش از سواحل جنوبى دریاى خزر است. در مغرب به دلیل عمق کم و تبخیر زیاد، شورى آب بیشتر است و در محل پیوستن رودها از شورى آن کاسته مى‌شود (بدیعى، همانجا). جزایر آشوراده در نزدیکى این خلیج واقع شده و مهم‌ترین بندرهاى این خلیج، بندر ترکمن در مشرق و بندرگز در جنوب‌شرقى است (همان، ج 1، ص 137؛ نیز رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 32). دراین خلیج انواع ماهى مانند تلاجى، لیش، سازان، کولى، کُلْمه، سیم، کپور و ماهى سفید صید مى‌شود. به دلیل صید انواع ماهى، یکى از مراکز بزرگ شیلات* ایران در مصب قَره‌سو، در خلیج گرگان ایجاد شده است (کیهان، ج 3، ص 32ـ33؛ شایان،ص 29؛ بدیعى، ج 1، ص 138). همه ساله در فصل زمستان، پرندگانى از قبیل اردک، غاز و قوى وحشى و چلچله‌هاى دریایى و مرغهاى دریایى به خلیج گرگان مهاجرت مى‌کنند (رجوع کنید به ستوده، ج 5، بخش 1، ص 377). زمینهاى اطراف خلیج پوشیده از نیزار و باتلاقى است. خلیج گرگان، چراگاه مناسبى براى گاومیشها و حیوانات غیراهلى به وجود آورده و شکارگاه خوبى است (رجوع کنید به رابینو ، 1365ش، ص 102ـ103).از آثار قدیمى در کنار خلیج گرگان باید از امامزاده چهار امام، مقبره‌اى در انتهاى خلیج، سُرخ دینه تپه و سنگ تپه، در پایین خلیج و شغال تپه، خرابه‌هایى واقع در انتهاى خلیج، نام برد (رجوع کنید به مورگان ، ج 1، ص420، 423، 438ـ439، 441).پیشینه. نام خلیج گرگان در منابع به صورت خلیج نیم‌مردان (رجوع کنید به حمداللّه مستوفى، ص160؛ لسترنج ، ص 375)، خلیجآشوراده (لسترنج، همانجا)، خلیج استرآباد (ملگونوف ،ص 35؛ رابینو، 1917، ص470؛ کیهان، ج 2، ص 305؛ ستوده، ج 5، بخش 1، ص 218)، دریاى جَز (میرزاابراهیم، ص 36)، مرداب (مشهور به لنگرگاه استرآباد؛ محمدحسن‌میرزا مهندس، ص 132) و مرداب بندرگز (رزم‌آرا، ص 9) آمده است. همچنین به قسمت غربى خلیج گرگان، خلیج یا تالاب میانکاله گفته مى‌شود (بهروزى‌راد، ص 643ـ644).در قرن هشتم، حمداللّه مستوفى (ص160) از محل پهلوگرفتن کشتیهایى که از روسیه، گیلان و مازندران به آنجا مى‌آمدند سخن گفته و فاصله آنجا را تا استرآباد سه فرسنگ ذکر کرده است. به نوشته ملگونوف (ص 35، 74) خلیج استرآباد (گرگان) بسیار آرام بوده و حرکت کشتى محسوس نبوده است. او همچنین به ناامنى خلیج گرگان در قرن سیزدهم/ نوزدهم بر اثر دریازنى اشاره کرده است. دولت روسیه پس از اشغال آشوراده در 1256/1840، به بهانه برقرارى امنیت، پاسگاه مرزى دریایى در آنجا تأسیس کرد (کرزن، ج 1، ص 183ـ184؛ نیز رجوع کنید به ستوده،ج 5، بخش 1، ص 369).در 1387ش، بقایاى دیوار گرگان در زیر آبهاى خلیج گرگان کشف شد و تحقیقات درباره این دیوار ادامه دارد (رجوع کنید به عمرانى، 1387ش).خلیج گرگان هم‌اکنون علاوه بر اینکه لنگرگاه مناسبى براى پهلو گرفتن کشتیهاست، یکى از مراکز مهم گردشگرى، شکار و صید ماهى به شمار مى‌رود (نیز رجوع کنید به میانکاله*).منابع : یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران 1373ش؛ ربیع بدیعى، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1378ش؛ بهروز بهروزى‌راد، تالاب‌هاى ایران، تهران 1387ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ یاسنت لویى رابینو، مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلى وحید مازندرانى، تهران 1365ش؛ حاج‌على رزم‌آرا، جغرافیاى نظامى ایران: گیلان و مازندران ]تهران ?1319ش[؛ منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران 1349ش ـ؛ عباس شایان، مازندران، تهران 1364ش؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1381ش ـ؛ حمید عمرانى، «بقایاى قلعه دیوار تاریخى گرگان در زیرآبهاى خلیج گرگان کشف شد» (مصاحبه)، خبرگزارى فارس، 1387ش.Retrieved July 2, 2011, from http://www.farsnews.com/ newstext. php?nn=8706020902;مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ منصور گرگانى، اقتصاد گرگان و گنبد و دشت، تهران 1350ش؛ محمدحسن میرزا مهندس، راپورت میانکاله در 1305 قمرى، در گرگان‌نامه، به‌کوشش مسیح ذبیحى، چاپ ایرج افشار، تهران : بابک، 1363ش؛ گریگورى والریانوویچ ملگونوف، کرانه‌هاى جنوبى دریاى خزر، یا، استانهاى شمالى ایران، ترجمه امیرهوشنگ امینى، تهران 1376ش؛ ژاک ژان مارى دو مورگان، هیئت علمى فرانسه در ایران: مطالعات جغرافیائى، ترجمه و توضیح کاظم ودیعى، تبریز 1338ـ1339ش؛ میرزاابراهیم، سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان و...، چاپ مسعود گلزارى، تهران 1355ش؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000، 500،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛George N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892; Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, London 1966; Hyacinth Louis Rabino, Les provinces caspiennes de la Perse: Le Gu(l(n, Paris 1917; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه رضازاده شفارودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده