خلف بن هشامبن ثعلب بزار
معرف
رواى حدیث و از قراء عشره
متن
خَلَف‌بن هشامبن ثعلب بزّار، رواى حدیث و از قراء عشره. کنیه‌اش ابومحمد بود و در سال 150 متولد شد. او در اصل از اهالى «فَم‌الصِلح»، در حوالى واسط، بود و بعدها ساکن بغداد شد (ابن‌ندیم، ص 34؛ ابن‌جزرى، غایة‌النهایة، ج 1، ص 272ـ273). خلف در 79 سالگى در بغداد درگذشت (خطیب بغدادى، ج 9، ص 277؛ ذهبى، 1424، ج 5، ص 566). به‌جز اینها جزئیات چندانى از زندگى او در دست نیست. شهرت وى بیشتر در زمینه قرائات قرآن است. ابن‌سعد که در روزگار وى مى‌زیسته است، او را صاحب قرآن و حروف دانسته (رجوع کنید به ج 7، ص 348) که مرادش مقرى و داناى علمِ اختلافات قرائات بوده است. او یکى از دو راوى اصلى قرائت حمزة‌بن حبیب* ـ از قرّاء سبعه ـ است و به همراه یعقوب حَضْرَمى و ابوجعفر یزیدبن قعقاع، سه قارى از مجموعه قرّاء عشره محسوب مى‌شوند (زرکشى، ج 1، ص 330). گویا وى به‌جز قرائت و روایت، به فروشندگى بزر (بذر) نیز اشتغال داشته و لقب بزّار از همین‌رو به وى داده شده است؛ هرچند وى خود این عنوان را نمى‌پسندید و عنوان مقرى را ترجیح مى‌داد (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 276؛ ابن‌جزرى، غایة‌النهایة، ج 1، ص 273).خلف بیشترین سالهاى دانش‌آموزى خود را در کوفه، در طلب قرائت کوفیان به‌ویژه حمزة‌بن حبیب (متوفى 156) گذراند. براساس برخى از نقلهاى خطیب بغدادى (ج 9، ص 274-273) وى با قاریان و عالمان بصرى نیز رفت‌وآمدهایى داشته است. فهرست اسامى مشایخ روایى وى نیز نشان مى‌دهد که وى مدتى خارج از عراق، از جمله در مدینه به‌سر برده است.به گفته ابن‌جزرى (النشر، ج 1، ص 191)، خلف در ده سالگى قرآن را ازبر کرد و از سیزده سالگى در طلب علمِ حدیث کوشید. با این همه، خطیب بغدادى (ج 9، ص 271ـ272) روایتى را از کاتبِ خلف به نقل از خود وى آورده که براساس آن، خلف نخستین بار در هفده سالگى از بغداد به کوفه رفته است (قس ذهبى، 1424، همانجا، که سن وى را در این زمان نوزده سال دانسته است). او در کوفه، نزد ابوبکربن عیّاش* رفت تا از او قرائت عاصم را فرا بگیرد، اما به‌سبب بى‌حرمتى او نسبت به قاریان قرآن از وى روى‌گردان و بعدها از شاگردان نزدیک سُلَیم‌بن عیسى* (متوفى 187 یا 188) شد (خطیب بغدادى، ج 9، ص 272ـ273). سلیم که از شاگردان نزدیک حمزة‌بن حبیب بوده است، اصلى‌ترین استاد خلف در زمینه قرائت به شمار مى‌آید (رجوع کنید به ذهبى، 1418، ج 1، ص 245). ابوعبداللّه محمدبن احمد، معروف به ابن‌أبى‌قُرَیَّه مؤدِّب، از شاگردان خلف، در یکى از آثار وى به نام حروف‌القرائات دیده که سلیم قرآن را ده بار بر حمزه قرائت کرده و خلف نیز بارها قرآن را بر سلیم خوانده است. ظاهرآ او به سلیم قول داده بود، براى رفع هرگونه شبهه ریا و سُمعه، تعداد قرائت خود نزد وى را هیچگاه‌بر مردم آشکار نکند (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج9، ص274).خلف قرائت عاصم را از ابویوسف یعقوب اعشى، حروف قرآن (شرح اختلاف قرائات) را از اسحاق مُسَیِّبى، و قرائت ابوبکربن عیاش را از یحیى‌بن آدم فرا گرفته است (ذهبى، 1404، ج 1، ص 209؛ همو، 1424، ج 5، ص 565). ابوعلى اهوازى روایتى از فضل‌بن شاذان آورده، که وى قرآن را بر کسائى ـ یکى دیگر از قرّاء سبعه ـ نیز قرائت کرده است (رجوع کنید به ابن‌جزرى، غایة‌النهایة، ج 1، ص 273). ابن‌جزرى (همانجا) با ابراز تردید در این گزارش، معتقد است احتمالا وى فقط قرائت کسائى را سماع کرده است.خلف پس از فراگیرى قرائت در کوفه، به بغداد بازگشت، اما از آن پس بارها به کوفه و دیگر شهرهاى اسلامى، چون بصره و مدینه، رفت و آمدهایى داشته است. در این شهرها، وى علاوه بر قرائت، به سماع و نقد حدیث هم پرداخته است. مشهورترین مشایخ وى در حدیث عبارت‌اند از: مالک‌بن أنس، ابوعوانه، حمادبن زید، ابوشهاب حنّاط، ابوالأحوص، سلّام‌بن سلیم و شریک‌بن عبداللّه (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج 7، ص 348؛ خطیب بغدادى، ج 9، ص270ـ274؛ براى فهرست کاملى از اساتید وى رجوع کنید به مِزّى، ج 8، ص300؛ ابن‌جزرى، غایة‌النهایة، همانجا). محدّثان بسیارى از اهل سنّت نیز از وى حدیث شنیده و برخى در جوامع خود روایات وى را نقل کرده‌اند. معروف‌ترین آنها، مسلم‌بن حجاج، ابوداوود سجستانى، احمدبن حنبل، عبداللّه‌بن احمدبن حنبل، ابوزرعه رازى، ابویَعلى موصلى، ابن أبى‌الدنیا، و ابوالقاسم بغوى هستند (رجوع کنید به ذهبى، 1418، ج 1، ص 246؛ براى فهرست کامل رجوع کنید به مزّى، ج 8، ص300ـ301). روایات منقول از خلف متنوع و متفاوت است. به‌جز منقولات مرتبط با امر قرائات و حروف، بیشتر روایات وى فقهى است که در ابواب مختلف متون روایى اهل سنّت نقل شده است. مهم‌ترین این روایات در مسند احمدبن حنبل (ج 1، ص 127، 129، ج 3، ص 412، ج 4، ص 142، ج 5، ص 17، 96ـ97، 132، 141)، صحیح مسلم‌بن حجاج (ج 1، ص 35، 62، 180، ج 2، ص 2، 28، 44ـ45، 69، 120، 144، 174، ج 3، ص 44، ج 4، ص 38، 66، 144، 161، ج 5، ص 82، ج 6، ص 31، 50، 94)، سنن ابوداوود (ج 2، ص 323) و مستدرک حاکم نیشابورى (ج 1، ص 136، ج 2، ص 231، 244) مشاهده مى‌شود. پس از این دسته، اصلى‌ترین بخش روایات منقول از وى درباره تفسیر آیات و فضائل‌القرآن است. با وجود روایات نسبتآ فراوان تفسیرى از وى، طبرى (ج 12، ص 167، 180) فقط دو روایت به نقل از یحیى‌بن آدم از وى آورده که در آنها به معناى دو واژه غریب‌القرآن اشاره شده است، اما حجم روایات تفسیرى وى در تفاسیر بعدى چون جَصّاص (براى نمونه رجوع کنید به ج 2، ص 39، 56)، ابن‌ابى‌حاتِم (براى نمونه رجوع کنید به ج 3، ص 755، 804)، قرطبى (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، جزء1، ص40، ج 3، جزء6، ص 265) و ابن‌کثیر (براى نمونه رجوع کنید به ج 1، ص 37، ج 4، ص240) بسیار بیشتر است. با این همه، در جوامع روایى شیعه و در متون تفسیرى ایشان، هیچ نشانى از آنها نیست (براى موردى نادر رجوع کنید به نعمانى، ص 34، 122).وثاقت خلف‌بن هشام یا عدم آن در میان محدّثان و رجالیان اهل سنّت همواره مطرح بوده است. مهم‌ترین جرحى که بر وى وارد شده، آشامیدن نبیذ است. از او نقل است که: «نماز چهل سال خود را از آن‌رو اعاده کردم که در آن مدت، بنابه مذهب کوفیان شراب مى‌خوردم» (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 276؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج10، ص 579) که مراد وى فتواى ابوحنیفه است که خوردن شراب کشمش را مجاز مى‌دانست. با این همه، بسیارى از محدثان اهل سنّت چون احمدبن حنبل، یحیى‌بن مَعین، و احمدبن شعیب نَسائى وى را توثیق کرده و راستگو خوانده‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 275ـ276؛ مزّى، ج 8، ص 301ـ302؛ نیز براى نقد دیدگاه توثیقى اهل سنّت رجوع کنید به امینى، ج 9، ص 385ـ386).روایت وى از قرائت حمزة‌بن حبیب به واسطه سلیم‌بن عیسى است. با این حال، روایت او همراه با روایت خلّادبن خالد (متوفى 220) از سلیم، دو طریق اصلى و مشهورتر در میان طرق فراوان قرائت حمزه به‌شمار مى‌روند (رجوع کنید به دانى، ص 7؛ قس ابن‌مجاهد، ص 77، که در هنگام شمارش روایان قرائت حمزه، نامى از خلف نمى‌برد). به گفته ابن‌اشته، خلف در 120 مورد با قرائت حمزه مخالفت ورزیده است (رجوع کنید به ابن‌جزرى، غایة‌النهایة، ج 1، ص 274)، به‌همین سبب عالمان فن قرائت وى را صاحب قرائتى مختص خودش دانسته‌اند. ذهبى که در جایى (1418، ج 1، ص 245). «اختیار» (قرائت) او را مخالف حمزه مى‌شمارد، در اثر دیگر خود (1401ـ1409، ج10، ص 577ـ 578) معتقد است، قرائت حمزه نه شاذّ است و نه چندان خارج از قواعد قاریان سبعه. به گفته ابن‌مجاهد (همانجا) تمامى راویان حمزه تنها در امورى چون مدّ، توسط و ادغام باهم اختلاف دارند (براى فهرستى از این تفاوتها رجوع کنید به فریدة‌الدهر، ج 1، ص 365؛ تجانى، ص 96ـ110). شاید از همین روست که ابن‌جزرى (النشر، ج 1، ص 191) با ردّ سخن ابن‌اشته گفته است، با تتبع در قرائت خلف تنها دو تفاوت اصلى میان وى و حمزه یافته است: نخست در آیه «و حَرَامٌ على قَریةٍ» (انبیاء: 95) که وى مانند حمزه و کسایى «حُرمٌ» نخوانده است؛ دیگر سَکْت میان دو سوره هنگام اتصال قرائت آنها (قس تجانى، ص 163). قرائت خاص خلف را دو راوى اصلى وى یعنى ادریس‌بن عبدالکریم حدّاد و اسحاق‌بن ابراهیم وراق نقل کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌جزرى، النشر، ج 1، ص 188ـ190؛ براى تفاوتها رجوع کنید به فریدة‌الدهر، ج 1، ص 504ـ509؛ تجانى، ص 163ـ172).ابن‌ندیم (ص 38ـ39) کتابهایى در اختلاف مصاحف، فضائل‌القرآن و متشابه القرآن به خلف نسبت داده است که البته در دیگر متون تراجم و فهرست دیده نمى‌شود. به‌جز اینها، اثر معروف وى کتابى با عنوان حروف‌القراءات (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 274) است که ابن‌ندیم (ص 34) آن را کتاب القراءات خوانده است. امروزه از این کتاب اثرى در دست نیست، اما گمان مى‌رود روایاتى که ابن‌جوزى (ج 1، ص 132) و ابوحیان غرناطى (ج 1، ص570) از خلف نقل کرده‌اند، برگرفته از همین اثر باشد.خلف که در دوره محنت گاه حتى روایاتى مخالف با مذاق اهل‌حدیث را نقل و ترویج مى‌کرد (ذهبى، 1401ـ1409، ج10، ص 578؛ همو، 1424، ج 5، ص 565)، در سالهاى پیش از مرگ، پنهان از جَهمیه در بغداد به‌سر برد و در 229 هجرى در همان شهر درگذشت (دانى؛ ابن‌جزرى، غایة‌النهایة، همانجاها).منابع : ابن ابى‌حاتم، تفسیرالقرآن العظیم، چاپ اسعد محمد طیّب، صیدا 1419/1999؛ ابن‌جزرى، غایة‌النهایة فى طبقات القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره ]بى‌تا.[؛ همو، النشرفى القراءات العشر، چاپ على‌محمد ضباع، بیروت: دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ ابن‌جوزى، زادالمسیر فى علم التفسیر، چاپ محمدبن عبدالرحمان عبداللّه، بیروت 1407/1987؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌کثیر، تفسیرالقرآن العظیم، بیروت 1412؛ ابن‌مجاهد، کتاب‌السبعة فى القراءات، چاپ شوقى‌ضیف، قاهره ?] 1400[؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابوحیان غرناطى، تفسیرالبحر المحیط، چاپ عادل احمد عبدالموجود و دیگران، بیروت 1422/2001؛ سلیمان‌بن اشعث ابوداوود، سنن ابى‌داود، چاپ سعید محمد لحام، بیروت 1410/1990؛ احمدبن حنبل، مسندالامام احمد بن حنبل، بیروت: دارصادر، ]بى‌تا.[؛ عبدالحسین امینى، الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب، ج 9، بیروت 1397/1977؛ صلاح‌الدین تجانى، النجوم السائرة فى القراءات العشر المتواترة، ]قاهره[ 2001؛ احمدبن على جَصّاص، احکام‌القرآن، چاپ عبدالسلام محمدعلى شاهین، بیروت 1415/1994؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابورى، المستدرک على‌الصحیحین، و بذیله التخلیص للحافظ الذهبى، بیروت: دارالمعرفة، ]بى‌تا.[؛ خطیب بغدادى؛ عثمان‌بن سعید دانى، کتاب التیسیر فى القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، استانبول 1930؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت 1424/2003؛ همو، سیر اعلام‌النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/ 1981ـ1988؛ همو، طبقات القراء، چاپ احمد خان، ریاض 1418/1997؛ همو، معرفة القرّاء الکبار على الطبقات و الاعصار، چاپ بشار عوّاد معروف، شعیب ارنؤوط، و صالح مهدى عباس، بیروت 1404/1984؛ محمدبن بهادر زرکشى، البرهان فى علوم القرآن، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت 1408/1988؛ طبرى، جامع؛ فریدة‌الدهر فى تأصیل و جمع القراءات العشر، ج 1، تحریر و جمع محمدابراهیم محمد سالم، ]مصر : مطبعة حمادة‌الحدیثة[، 1421/2001؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، ج 1، جزء1، قاهره 1387/1967، ج 3، جزء6، بیروت 1965، چاپ افست تهران 1364ش؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب‌الکمال فى اسماءالرجال، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت 1422/2002؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت: دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ ابن‌ابى‌زینب نعمانى، کتاب الغیبة، چاپ على‌اکبر غفارى، تهران ?] 1397[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مرتضی کریمی نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 16
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده