خلدونیه جمعیت
معرف
انجمنى علمى ـ فرهنگى در تونس
متن
خلدونیه، جمعیت، انجمنى علمى ـ فرهنگى در تونس. جمعیت خلدونیه را گروهى از روشنفکران اصلاح‌طلب تونسى، که در اروپا و به‌ویژه در فرانسه تحصیل کرده بودند، بنیاد نهادند. آنان که از غرب و اندیشه‌هاى اصلاحى خیرالدین‌پاشا تونسى* متأثر بودند، این جمعیت را با هدف ترویج علوم و فنون جدید اروپا در کنار آموزه‌هاى اصیل اسلامى در 16 رجب 1314 در تونس، پایتخت این کشور، تأسیس کردند و به منظور بزرگداشت ابن‌خلدون*، مورخ برجسته تونسى، نام جمعیت را خلدونیه نهادند (ژولین، 1396، ص 88ـ 89؛ بشیربن عثمان، ص 72؛ راینهارت، ص 39؛ ساحلى، ص 376ـ379).پیش از این، بنیان‌گذاران این جمعیت، که متشکل از فارغ‌التحصیلان مدرسه صادقیه به رهبرى محمد بشیر صفر و فارغ‌التحصیلان جامع زیتونه* به رهبرى شیخ‌سالم بوحاجب* بودند، روزنامه الحاضرة را در 29 ذیقعده 1305 به مدیریت على بوشوشه منتشر کرده بودند. آنان اگرچه از سنّت‌گرایان تونسى بودند، با انتشار این روزنامه بر اصلاحات اجتماعى در چهارچوب اسلام و انطباق آن با مفاهیم غربى تأکید کردند. از دیدگاه فرانسویان نیز این مسئله دو کشور را به یکدیگر پیوند مى‌داد، ازاین‌رو این نشریه با برخوردارى از کمک مالى دولت تا 1328 منتشر شد (محجوبى، ص 125؛ ساحلى، ص 375ـ 376؛ حسن حسنى عبدالوهاب، تکمله حمّادى ساحلى، ص 161؛ پرکینز، ص 92ـ93).یکى از اهداف مهم بنیان‌گذاران جمعیت خلدونیه، آموزش علوم جدید و رهایى دانشجویان جامع زیتونه از آموزشهاى سنّتى بود. بر همین اساس گروهى از روحانیان محافظه‌کار و سنّت‌گرا مانند شیخ‌محمدالنجار، مفتى مذهب‌مالکى، و مسئولان جامع زیتونه با آن مخالفت کردند. آنان معتقد بودند چنین جمعیتى به دین اسلام آسیب مى‌رساند و رقیب خطرناکى براى جامع زیتونه خواهد بود (ساحلى، ص378ـ379؛ محجوبى، ص130). در این میان، مخالفان تندرو و سنّتىِ جمعیت خلدونیه، خواستار بازگشت به قرآن و سنّت و مقاومت در برابر تهاجم فرهنگى غرب شدند. آنان پس از تأسیس جمعیت، روزنامه‌الزهرة را که شیخ‌عبدالرحمان صنادلى، از فارغ‌التحصیلان الازهر، از 1308 منتشر مى‌کرد، سخنگوى مخالفان جمعیت قرار دادند (ساحلى، ص 379؛ احمدبن عامر، ص 361). فرانسویهاى مقیم تونس نیز آن را کانون پرورش سران انقلاب بر ضد استعمار فرانسه در تونس شمردند و با آن مخالفت کردند (بشیربن عثمان، ص 72ـ73؛ ژولین، 1985، ص 107).مسئولان فرانسوى تأسیس جمعیت را براى آشنایى دانشجویان جوان با فرهنگ و تمدن فرانسوى مؤثر دانستند. هیئت مؤسسان جمعیت در ابتدا به سرپرستى محمد بشیر صفر، در ملاقات با رونه میله، حاکم کل دولت فرانسه در تونس (حک : جمادى‌الآخره 1312 ـ رجب 1318)، وى را از تأسیس جمعیت آگاه نمودند و تقاضاى کمک مالى کردند. او که شیفته فرهنگ و تمدن اسلامى بود از تأسیس جمعیت استقبال کرد و پیشنهاد داد که این جمعیت مانند دانشگاه علیگره در هند اداره شود. همچنین على‌باى، امیر تونس (حک: 1299ـ1320)، پسرش محمدهادى باى (حک : 1320ـ1324) و برخى از دولتمردان و روحانیان برجسته تونس، از تشکیل این جمعیت حمایت کردند (بشیربن عثمان، ص 72؛ ژولین، 1985، ص 106ـ107؛ ساحلى، ص 376ـ378). در 16 رجب 1313، اساسنامه جمعیت تدوین شد و به تأیید دولت رسید. اعضاى جمعیت خلدونیه که درصدد اصلاح نظام آموزشى در تونس و افزودن علوم جدید به آن بودند و نظام جامع زیتونه را براى تحقق این هدف مناسب نمى‌دانستند، در تدوین اساسنامه جمعیت بر گسترش دانش و تنظیم و تدوین دروس جدید، احداث کتابخانه و تأسیس روزنامه به دو زبان عربى و فرانسوى براى تبادل تمدن اسلامى و فرانسه تأکید کردند (محجوبى، ص130ـ131؛ احمد عبدالسلام، ص 68؛ ساحلى، ص 379ـ380).براساس آیین‌نامه داخلى جمعیت، شوراى مدیریت آن از یک رئیس و یازده عضو (از میان اعضا) تشکیل مى‌شد که به مدت یک سال قابل تمدید بود. نظارت بر تدریس، تعیین برنامه‌هاى درسى، انتخاب استادان، تأیید بودجه سالیانه که از طریق حق اشتراک و کمکهاى مالى، به‌ویژه از خارج از کشور، تأمین مى‌شد، از جمله مهم‌ترین وظایف شوراى مدیریت بود. محمد قروى نخستین رئیس جمعیت و افتتاح رسمى فعالیتهاى آن 12 ذیحجه 1314 بود (ساحلى، ص380ـ382؛ مناعى، ص88).جمعیت خلدونیه در ابتداى فعالیت خود، مقر مشخصى نداشت تا اینکه در 1318/1900 اداره علوم و معارف، مدرسه کهن العصفوریة را به جمعیت واگذار کرد. آنان به‌تدریج با گسترش فعالیتهاى خود، شمار درخور توجهى از دانشجویان را از داخل و خارج و حتى از جامع زیتونه ــکه دانشجویان آن از فراگیرى علوم جدید محروم بودندــ جذب کرد (ژولین، 1985، ص 104ـ106؛ شملى، قسم 2، ص 157، 159؛ محجوبى، ص 131؛ ساحلى، ص 382ـ383). در نظام آموزشى خلدونیه، پس از گذراندن سطوح مختلف آموزشى، گواهینامه علمى عالى براساس مصوبه 26 جمادى‌الآخره 1316 اعطا مى‌گردید. کتابخانه جمعیت نیز مجموعه ارزشمندى از کتابها و مجلات عربى و فرانسه و بیش از پنج هزار جلد بود که پس از انحلال جمعیت در 1317ش/ 1938، به وزارت فرهنگ تونس واگذار گردید (شملى، قسم 2، ص 157ـ158؛ ساحلى، ص 383ـ386؛ ژولین، 1985، ص 104).پس از افتتاح باشگاه ادبى (النادى الأدبى) جمعیت خلدونیه به ریاست شیخ‌عربى کبادى در مهر 1313، سخنرانیهاى عمومى به صورت هفتگى به مناسبتهاى مختلف و در بزرگداشت شخصیتهاى برجسته برگزار مى‌شد.صادق زمرلى، طاهر صفر و محمود ماطرى از استادان برجسته جمعیت و ابن‌بادیس*، رئیس جمعیت علماى الجزایر (رجوع کنید بهجمعیت‌العلماء المسلمین*)، شیخ عبدالرحمان کعاک، رئیس جمعیت خلدونیه، و حسن‌الملوک مدیر مجله العرفانیه نیز از فارغ‌التحصیلان مشهور آن بودند (ساحلى، ص 384ـ387).در دوران ریاست محمدالفاضل‌بن عاشور (1322ـ1337ش/ 1943ـ1958)، آخرین رئیس جمعیت خلدونیه، فعالیتهاى جمعیت به صورت درخور توجهى افزایش یافت. در این دوره جمعیت چندین مؤسسه تأسیس کرد از جمله: مؤسسه مطالعات اسلامى (معهد الدراسات الاسلامیة) که در پاسخ به تأسیس موسسه مطالعاتى عالى تونس وابسته به دانشگاه پاریس در 1324ش/1945، با هدف ترویج فرهنگ اسلامى و لزوم ایجاد وحدت در جهان اسلام تأسیس شد؛ مدرسه عالى فلسفه (معهد الفلسفة) که در دى 1324/ ژانویه 1946 با هدف آموزش فلسفه و ترویج مطالعات فلسفى تأسیس گردید و صالح‌بن محمود اداره آن را برعهده داشت و پس از اندکى منحل شد؛ مدرسه عالى حقوق عربى (معهدالحقوق العربى) که در 1325ش/ 1946 به مدیریت طیب عنابى تأسیس شد و قضات برجسته تونس در آن تدریس مى‌کردند، اما به دلیل مشابهت دروس آن با دروس مدرسه حقوق تونس در 1327ش/ 1948 تعطیل شد (همان، ص 382، 388ـ390).در شهریور 1328/ سپتامبر 1949، اعضاى جمعیت خلدونیه در شهر تونس، کنفرانس فرهنگ اسلامى (مؤتمر الثقافة الاسلامیة) را با حضور اندیشمندان و علماى برجسته جهان اسلام برگزار کردند. اما از دهه 1330ش/ 1950 فعالیتهاى جمعیت، تحت تأثیر رویدادهاى سیاسى به‌تدریج کاهش یافت و پس از استقلال تونس در 1335ش/ 1956 و تأسیس مؤسسات و نهادهاى فرهنگى و مدارس جدید و اصلاح نظام آموزش عالى و قرار گرفتن آنها زیر نظارت دولت، فلسفه وجودى جمعیت منتفى گردید تا اینکه در 1337ش/ 1958 سران جمعیت آن را منحل کردند (همان، ص 390ـ391).منابع :احمدبن عامر، تونس عبرالتاریخ: منذ اقدم العصور الى اعلان الجمهوریة، تونس 1379/1960؛ احمد عبدالسلام، المدرسة الصادقیة و الصادقیون، تونس 1994؛ بشیربن عثمان، اضواء على تاریخ تونس الحدیث: 1924-1881، تونس ] 1981[؛ حسن حسنى عبدالوهاب، خلاصة تاریخ تونس، تونس 2001؛ شارل آندره ژولین، افریقیا الشمالیة تسیر: القومیات الاسلامیة و السیادة الفرنسیة، ترجمة منجى سلیم و دیگران، تونس 1396/1976؛ همو، المعمّرون الفرنسیون و حرکة‌الشباب التونسى، تعریب محمد مزالى و بشربن سلامه، تونس 1985؛ حمّادى ساحلى، تراجم و قضایا معاصرة، جمع و ترتیب محمدعزیز ساحلى، بیروت 1425/ 2005؛ منجى شملى، فى الثقافة التونسیة، بیروت 1405/1985؛ على محجوبى، جذورالحرکة الوطنیة التونسیة : 1904ـ 1934، تعریب عبدالحمید شابى، تونس 1999؛ طاهر مناعى، المثقفون التونسیون و الحضارة الغربیة فى مابین الحربین العالمیتین: 1919ـ 1939، سوسه، تونس 2001؛Kenneth Perkins, Tunisia: crossroads of the Islamic and European worlds, Boulder, colo. 1986; Robert Rinehart, "[Tunisia]: historical setting", in Tunisia: a country study, ed. Harold D. Nelson, Washington D.C.: The American University, 1979.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ستار عودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده