خلدبرین
معرف
کتابى در تاریخ عمومى به فارسى از آغاز تا سده یازدهم، تألیف میرزا محمدیوسف واله اصفهانى*، مورخ، ادیب و دیوانى دوره صفویه
متن
خلدبرین، کتابى در تاریخ عمومى به فارسى از آغاز تا سده یازدهم، تألیف میرزا محمدیوسف واله اصفهانى*، مورخ، ادیب و دیوانى دوره صفویه. واله اصفهانى این کتاب را در ایام سلطنت شاه سلیمان اول صفوى (حک : 1078ـ1105) نوشت. او ابتدا قصد داشت کتاب را حدائق‌الخلد بنامد اما منصرف شد و نام خلدبرین را برگزید. خلدبرین در هشت روضه و یک خاتمه تألیف شده است. نام روضه‌هاى آن عبارت است از: در تاریخ پیامبران و پادشاهان پیش از اسلام؛ در تاریخ پیامبر اسلام صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم و امامان شیعه؛ در تاریخ خاندان اموى و عباسى؛ در تاریخ دودمانهاى هم‌روزگار خلفاى عباسى؛ در تاریخ چنگیزخان مغول و خاندان او؛ در تاریخ تیمور و جانشینان او؛ در تاریخ سلسله‌هاى قراقوینلو و آق‌قوینلو و دیگر بازماندگان تیمور؛ در پادشاهى صفویان. روضه هشتم بیشترین بخش کتاب را شامل مى‌شود و در برگیرنده هفت حدیقه بدین‌ترتیب است: در سرگذشت شاه اسماعیل اول صفوى (حک : 906ـ930) و شرح احوال مشاهیر سادات و شعرا و ادیبان؛ در سرگذشت شاه طهماسب اول (حک: 930ـ984) و شرح احوال امیران و هنرمندان آن دوره؛ در سرگذشت شاهزاده مظفر و شاه اسماعیل دوم (حک : 984ـ985) و شاهزادگان دیگر؛ در سرگذشت سلطان محمد خدابنده (حک : 985ـ996)؛ در سرگذشت شاه‌عباس اول (حک : 996ـ1038)؛ در سرگذشت شاه صفى (حک : 1038ـ1052)؛ و در سرگذشت شاه عباس دوم (حک : 1052ـ1077). خاتمه کتاب نیز در شرح حال شاه سلیمان اول صفوى (حک : 1077ـ1105) است (رجوع کنید به واله اصفهانى، 1372ش، ص 2ـ5، پیشگفتار محدث، ص چهارده). مطالب کتاب ذیل ایام سلطنت هر پادشاه براساس سال هجرى قمرى و بیشتر با فصل بهار و عید نوروز آغاز شده و معمولا نام ترکى سالها نیز آمده است. سپس، رویدادهاى مهم آن سال، گاهى با ذکر روز و ماه، شرح داده شده و مؤلف هر کدام از پادشاهان صفوى را با یکى از القاب معروف آنها نام برده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ص 125، 325، 610).واله اصفهانى از منابع پیش از خود بهره برده و در بسیارى موارد، اثرش استنساخى از آن آثار است، به خصوص از نفحات‌الانس*، ظفرنامه یزدى، تاریخ عالم‌آراى عباسى*، فتوحات شاهى از ابراهیم امینى هروى*، صفوة‌الصفا*، حبیب‌السیر*، احسن‌التواریخ*، ذیل تاریخ عالم آراى عباسى، عباسنامه، و به طور غیرمستقیم از خلاصة‌التواریخ، تألیف قاضى احمد منشىِ قمى* (واله اصفهانى، 1380ش، مقدمه نصیرى، ص بیست‌وهفت؛ ریاض‌الاسلام، ص 245). واله اصفهانى در بیان حوادث عصر خویش از مشاهدات شخصى و شنیده‌هایش و اطلاعات دربارى مدد گرفته است (ثواقب، ص 81). وى در تدوین اثرش از ذکر مآخذ و منابع خوددارى کرده و از این‌رو به او انتقاد شده است (رجوع کنید به گلچین معانى، ج 2، ص 618). با این همه، این کار از ارزش کتاب نمى‌کاهد. خلدبرین علاوه بر دارا بودن اطلاعات تاریخى، مطالبى را به ذکر امیران، سادات، مشایخ، علما و هنرمندان اختصاص داده است (رجوع کنید به 1372ش، ص 5ـ 6، 305ـ322، 406ـ 485؛ همو، 1380ش، ص 317ـ367). واله اصفهانى با توجه به منصبش در امور دیوانى و علاقه به علم و هنر و دسترسى به منابع مورد نیازش، حوادث نزدیک به زمان خود را با تفصیل بیشترى نوشته و جانب‌دارى وى از صفویه و نیروهاى قزلباش آشکار است. نثر کتاب با توجه به شیوه نگارش آن دوره و اینکه مؤلف در شعر و ادبیات دستى داشته، کمى پیچیده و سنگین است. به مناسبتهایى نیز در جاى جاى کتابش سروده‌هایش را اضافه کرده است (براى نمونه رجوع کنید به 1372ش، ص 576، 745).از خلدبرین نسخه کاملى در یکجا دیده نشده است و هر بخشى از آن در کتابخانه‌اى است (همان، همان‌پیشگفتار، ص پانزده). روضه‌هاى ششم و هفتمِ خلدبرین را، میرهاشم محدث براساس نسخه‌اى به شماره 4176 در کتابخانه ملى ملک، در 1379ش چاپ کرد. وى حدیقه چهارمِ روضه هشتم را از روى نسخه شماره 252 کتابخانه مجلس شوراى اسلامى، در 1372ش منتشر نمود. محمدرضا نصیرى نیز حدیقه ششم و هفتم از روضه هشتم را با عنوان ایران در زمان شاه‌صفى و شاه‌عباس دوم، با استفاده از سه نسخه خطى در 1380ش به چاپ رساند (رجوع کنید به واله اصفهانى، 1380ش، همان مقدمه، ص سى‌ودوـ سى‌وسه).منابع :جهانبخش ثواقب، تاریخ‌نگارى عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ، شیراز 1380ش؛ احمد گلچین معانى، تاریخ تذکره‌هاى فارسى، تهران 1363ش؛ محمدیوسف واله اصفهانى، خلدبرین: ایران در روزگار صفویان، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1372ش؛ همو، خلدبرین: حدیقه ششم و هفتم از روضه هشتم (ایران در زمان شاه‌صفى و شاه‌عباس دوم)، چاپ محمدرضا نصیرى، تهران 1380ش؛Riazul Islam, Indo-Persian relations: a study of the Political and diplomatic relations between the MughulEmpire and Iran, [Tehran 1970].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جهانبخش ثواقب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده