خلخالی ملامحمدصالح
معرف
فرزند محمدسعید، از دانشمندان شیعى قرن دوازدهم در حوزه فقه، حکمت و عرفان
متن
خلخالى، ملامحمدصالح، فرزند محمدسعید، از دانشمندان شیعى قرن دوازدهم در حوزه فقه، حکمت و عرفان. درباره شرح‌حال وى اطلاع چندانى در دست نیست. او اهل خلخال بوده و مدفنش نیز همانجاست (تربیت، ص 216؛ امین، ج 9، ص370؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الکواکب، ص 369). در تذکره‌ها، تاریخ ولادتش به تقریب 1095 ذکر شده‌است (براى نمونه رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ منزوى، ج 2، ص 1246).فرزند ملامحمدصالح، سعید، صاحب تألیفات عدیده و مؤلف تذکرة‌الأفکار، و پسر سعید، آقاحسین، از فضلاى خلخال بودند (تربیت، همانجا). از دوره تحصیل و استادان ملامحمدصالح در فقه و حکمت، مطلب چندانى ذکر نشده‌است، غالب سرگذشتنامه‌ها وى را از شاگردان ملامحمدصادق اردستانى (متوفى 1134) دانسته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به آقابزرگ‌طهرانى، الذریعة، ج 13، ص 202، ج 21، ص 262؛ کحّاله، ج 10، ص 86). گاهى در منابع و تذکره‌ها، در شرح‌حال و آثار ملامحمدصالح، به اشتباه از احوال و آثار سیدصالح خلخالى فرزند محمد (متوفى 1306)، شارح مناقب یا دوازده امام محیى‌الدین ابن‌عربى (متوفى 638) و شارح فرائدالاصول شیخ‌مرتضى انصارى (متوفى 1281) گزارش کرده‌اند، در حالى‌که ملامحمدصالح شاگرد محمدصادق اردستانى* و سیدصالح شاگرد میرزا ابوالحسن جلوه* (متوفى 1314) بوده است (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ص250ـ251؛ امین، همانجا؛ آقابزرگ‌طهرانى، طبقات: نقباء، قسم 2، ص370، 885ـ886).درباره تاریخ وفات ملامحمدصالح تردید است. در برخى منابع، تاریخ وفات وى حدود سال 1134 ذکر شده (رجوع کنید به امین؛ کحّاله، همانجاها)، اما در بیشتر منابع 1175 آمده‌است (رجوع کنید به تربیت، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الکواکب، همانجا؛ همان: نقباء، قسم 2، ص 886؛ مشار، ج 3، ستون520؛ قس آقابزرگ طهرانى، الذریعة، ج 3، ص 301، که تاریخ تألیف التأملات‌العشرة را 1192 دانسته‌است).برخى از مهم‌ترین تألیفات وى عبارت‌اند از :1) شرح قصیده یائیه میرفندرسکى*، به زبان فارسى. به نظر مى‌رسد، شرح ملامحمدصالح بر این قصیده، مهم‌ترین اثر وى باشد. این شرح را محمدحسین اکبرى ساوى همراه دو شرح دیگر بر همین قصیده، یکى از محسن گیلانى (قرن سیزدهم) و دیگرى از حکیم عباس دارابى شیرازى* (متوفى 1300)، در 1372ش به‌چاپ رساند. شرح ملامحمدصالح بر خلاف دو شرح دیگر، که به سبک فلسفه ملاصدرا و نزدیک به حکمت متعالیه* نگاشته شده‌اند، به مشرب فکرى عرفا نزدیک‌تر است (رجوع کنید به داربى‌شیرازى، مقدمه آشتیانى). ملامحمدصالح در این اثر سعى کرده ابیات قصیده را براساس مبانى حکمت و عرفان اسلامى شرح کند. نوشته‌هاى او تا حدودى دوگانه به نظر مى‌رسند. به این ترتیب که از یک سو، نحوه بیان و نیز اصطلاحات او به روش مشائیان مى‌ماند (براى نمونه رجوع کنید به همان، شرح خلخالى، ص 202، 211ـ212) و از سوى دیگر، تأکیدش بر سیر و سلوک معنوى و انجام‌دادن ریاضات و مجاهدات نفسانى براى رسیدن به حقیقت، حاکى از گرایش اشراقى ـ عرفانى اوست (رجوع کنید به همان شرح، ص 193، 195، 203، 219). به‌ویژه اینکه او ابن‌سینا و فارابى را در نیل به حقیقت قاصر دانسته و در مواضع بسیارى از این شرح، تصریح کرده‌است که رسیدن به حقیقت و درک رموز خلقت، بدون ریاضت و مجاهده روحانى میسر نخواهد شد و در این راه علم رسمى فایده ندارد (همان، ص 196). او ضمن شرح ابیات، به برخى از آیات و احادیث و اشعار استناد کرده‌است. در برخى منابع این شرح به سیدصالح نسبت داده شده‌است (رجوع کنید به تربیت، ص10؛ آقابزرگ‌طهرانى، الذریعة، ج 7، ص 99). اما به عقیده آقابزرگ طهرانى (طبقات : نقباء، همانجا) انتساب آن به سیدصالح سهو قلم است.2) حاشیه بر الحکمة‌الصادقیة (همان: الکواکب، ص 369ـ370؛ همو، الذریعة، ج 6، ص 81ـ82؛ قائینى نجفى، ص 158). الحکمة‌الصادقیة تقریرات درس حکمتِ محمدصادق اردستانى در اصفهان است که حمزه گیلانى* (متوفى 1134) آن را جمع‌آورى کرده و ملااسماعیل خواجویى* (متوفى 1173) علاوه بر پاکنویس و تکمیل آن، مقدمه‌اى بر آن نگاشته‌است (آقابزرگ‌طهرانى، الذریعة، ج 7، ص 57ـ58). از حاشیه ملامحمدصالح دو نسخه باقى است (همو، طبقات: الکواکب، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اوکتایى، ج 4، ص 73؛ قس همان، ج 4، ص 73، پانویس 2، که در آن، انتساب این حاشیه و کتاب التأملات‌العشرة به ملامحمدصالح، نادرست دانسته شده‌است). ملامحمدصالح در این کتاب، بارها به کتاب دیگرش التأملات‌العشرة ارجاع داده‌است.3) شرح حدیث عالم عُلوى. این حدیث منسوب به حضرت على علیه‌السلام است. این شرح گزارشى عرفانى ـ فلسفى از حدیث مذکور است. او شرح عبدالرحیم دماوندى را بر این حدیث شرح قویمى ندانسته، از این‌رو خود به شرح آن مبادرت کرده‌است (آقابزرگ‌طهرانى، طبقات: الکواکب، ص 371؛ همو، الذریعة، ج 13، ص 202؛ درباره نسخه‌هاى این شرح رجوع کنید به حائرى، ج 9، بخش 1، ص 301؛ فکرت، ص 333).4) الإبانة‌المرضیة در شرح مسئله وقت و قبله کتاب شرح لمعه که در 1313 در تهران به‌چاپ رسیده‌است.5) التأملات‌العشرة (آقابزرگ‌طهرانى، الذریعة، ج 3، ص 301؛ قائینى‌نجفى، همانجا).منابع :محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة: الکواکب المنتشرة فى القرن الثانى بعدالعشرة، چاپ على‌نقى منزوى، تهران 1372ش؛ همان: نقباءالبشر فى القرن الرابع عشر، مشهد، قسم 1ـ4، 1404؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج 1، تهران: اساطیر، 1363ش؛ امین؛ عبدالعلى اوکتایى، فهرست کتب کتابخانه مبارکه آستان قدس رضوى، ج 1ـ5، مشهد 1305ـ1329ش؛ محمدعلى تربیت، دانشمندان آذربایجان، تهران 1314ش؛ عبدالحسین حائرى، فهرست کتابخانه مجلس شوراى ملى، ج 9، بخش 1، تهران 1346ش؛ عباس دارابى شیرازى، تحفة‌المراد: شرح قصیده میرفندرسکى، به ضمیمه شرح خلخالى و گیلانى، چاپ محمدحسین اکبرى‌ساوى، ]تهران [1372ش؛ محمدآصف فکرت، فهرست الفبائى کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى، مشهد 1369ش؛ على‌فاضل قائینىنجفى، معجم مؤلفى‌الشیعة، تهران 1405؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ خانبابا مشار، مؤلّفین کتب چاپى فارسى و عربى، تهران 1340ـ 1344ش؛ منزوى.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا شفاعی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده