خلخالی سیدعبدالرحیم
معرف
روزنامه‌نگار و سیاستمدار صدر مشروطه
متن
خلخالى، سیدعبدالرحیم، روزنامه‌نگار و سیاستمدار صدر مشروطه. از تاریخ تولد او اطلاعى در دست نیست. وى اهل خلخال بود و در اوایل عمر براى تحصیل از خلخال به رشت رفت و در آنجا عربى و علوم معقول آموخت. او سپس به خارج از کشور سفر کرد و در زمینه حقوق، باستان‌شناسى، ادبیات و نمایشنامه‌نویسى تحصیل و مطالعه کرد و در آنجا با آزادى‌خواهان ایرانى آشنا گردید. در حدود 1321 به تهران آمد و همکارى خود را با روزنامه مساوات آغاز کرد (اسکویى، ص 191؛ علوى، ص 74). خلخالى از 17 شوال 1325، هم‌زمان با شماره ششم روزنامه مساوات، به‌طور رسمى در کنار سیدمحمدرضا مساوات، به اداره این روزنامه پرداخت (صدرهاشمى، ج 4، ص 206). روزنامه مساوات یکى از سه روزنامه‌اى بود (دو روزنامه دیگر صوراسرافیل و روح‌القدس) که در جریانهاى سیاسى آغاز مشروطیت، آرا و عقاید آزادى‌خواهان تندرو و گروه اجتماعیون عامیون را منتشر مى‌کرد (آدمیت، ج 2، ص 108ـ110). این گروه از مخالفان همکارى مجلس شوراى ملى با محمدعلى شاه و دولت بود و هر زمان که امکان مصالحه بین شاه و مجلس وجود داشت، مى‌کوشید در مناسبات آنها تنش ایجاد کند (رجوع کنید به آدمیت، ج 2، ص 270ـ 274؛ نیز رجوع کنید به احتشام‌السلطنه، ص640ـ641). خلخالى از اعضاى مؤثر اجتماعیون عامیون بود. او و پانزده تن دیگر، از جمله ملک‌المتکلمین*، سیدجمال واعظِ اصفهانى*، میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل*، سید محمدرضا مساوات*، على‌اکبر دهخدا*، ابوالحسن پیرنیا* ملقب به معاضدالسلطنه و سیدحسن تقى‌زاده*، تشکیلاتى به نام حوزه مخفى اجتماعیون عامیون بنیان گذاشته بودند (آدمیت، ج 2، ص 109، 170). ملک‌زاده (ج 2، ص 415ـ417) این تشکیلات را کمیته انقلاب ملى نامیده و از اعضاى آن با تعابیرى چون «رشیدترین و مهم‌ترین فرزندان انقلاب»، و «رهبران انقلاب» یاد کرده است. به‌گفته آدمیت (ج 2، ص 136) این اوصاف با حقایق تاریخى و با عملکرد و خط‌مشى اعضاى این هیئت هماهنگى ندارد. خلخالى عضو فعال این تشکیلات و از مهم‌ترین اقدامات وى جذب ابوالحسن پیرنیا بود (صفایى، ج 1، ص 631).با به توپ بسته شدن مجلس شوراى ملى (23 جمادى‌الاولى 1326) انتشار نشریه مساوات نیز به حال تعلیق درآمد و مدیران این نشریه، یعنى سید محمدرضا مساوات و سید عبدالرحیم خلخالى، متوارى شدند (صدرهاشمى، ج 4، ص 208). خلخالى به همراه سیدحسن تقى‌زاده و چند تن دیگر به سفارت انگلیس پناهنده شدند. پس از آنکه او و بیشتر پناهندگان مورد عفو قرار گرفتند (کسروى، ص 655؛ دولت‌آبادى، ج 2، ص 342ـ345)، وى به بادکوبه و استانبول رفت و در جمع مخالفان دولت محمدعلى شاه به فعالیت پرداخت (رجوع کنید به شیبانى، ص 107ـ108، 118؛ مبارزه با محمدعلى‌شاه، ص 9، 50). او پس از خلع محمدعلى‌شاه (26 جمادى‌الآخره 1327) به ایران بازگشت و عضو حزبِ دموکرات* شد (جودت، ص 24؛ نیز رجوع کنید بهکمره‌اى، ج 1، ص 115) و با حمایت این حزب معاونت دیوان محاسبات را به‌عهده گرفت (نامه‌هاى مشروطیت و مهاجرت، ص 352؛ مستوفى، ج 2، ص 319)، هرچند که به‌گفته مستوفى (ج 2، ص 319، 329، 324) از این شغل اطلاعاتى نداشت.خلخالى در کنار خدمت در دیوان محاسبات به فعالیتهاى مطبوعاتى و سیاسى خود ادامه داد. او از 16 ذیحجه 1333، مجله پروین را به صورت دو هفته‌نامه در تهران منتشر مى‌کرد (صدرهاشمى، ج 2، ص 66؛ سپهر، ص 229؛ افشار، ج 1، ص 296). در همین دوره، مانند سایر رهبران حزب دموکرات، به آلمانیها گرایید و به مبارزه با دولتهاى انگلیس و روسیه پرداخت. او پس از نقض بى‌طرفى ایران از سوى این دولتها و نزدیک شدن روسها به تهران، از تهران به قم رفت (کحال‌زاده، ص 115، 125؛ شیبانى، ص 21ـ22) و با سایر اعضاى برجسته حزب دموکرات و برخى دیگر از مبارزان مخالف روس و انگلیس، نهضت مهاجرت را در محرّم 1334 به راه انداخت (سپهر، ص 293ـ295؛ نیز رجوع کنید به فرامرزى، ص 337). خلخالى یکى از زعماى مهاجران بود که به همراه سایر مهاجران به کرمانشاه و در پى اعمال فشار روسها به عثمانى رفت (شیبانى، ص 21، 41، 95، 101؛ سپهر، ص 307ـ310). او پیش از مهاجرت مغازه کتاب‌فروشى دایر کرد که محل توزیع نشریه کاوه* بود (نفیسى، ص 149، 310). پس از پایان نهضت مهاجرت در ربیع‌الآخر و جمادى‌الاولى 1335، سیدعبدالرحیم خلخالى در جریانهاى سیاسى حضور مؤثرى نداشت و بیشتر به فعالیتهاى فرهنگى و تحقیقى پرداخت (رجوع کنید به خلخالى، ص 11؛ نامه‌هاى مشروطیت و مهاجرت، ص 274). خلخالى از شخصیتهاى برجسته ادبیات نمایشى ایران و در زمره نخستین نمایشنامه‌نویسان ایران است. از وى چندین نمایشنامه به جاى مانده که از آن جمله است: وامق و عذرا، کورش کبیر، موسى و فرعون. نمایشنامه داستان خونین، یا، سرگذشت برمکیان وى نیز در 1304ش به چاپ رسید (اسکویى، ص 192ـ193؛ آژند، ص 81). وى در 1306ش، دیوان حافظ را بر پایه نسخه‌اى قدیمى (متعلق به 827) که در اختیار داشت، منتشر کرد (رجوع کنید بهقزوینى، ص 44؛ نیسارى، ص 56). در 1320ش نیز اثرى به نام حافظ نامه منتشر نمود که حاوى نقد و تحلیل اشعار حافظ، اوضاع عصر وى و جنبه‌هاى مختلفى از شخصیت این شاعر بزرگ است. از دیگر آثار وى ترجمه چند کتاب از جمله چند رساله کوتاه از تولستوى است (رجوع کنید به مشار، ج 3، ستون 823؛ قزوینى، همانجا). خلخالى در 30 خرداد 1321 در تهران درگذشت (قزوینى، همانجا). بعدها پسرش، شمس‌الدین خلخالى، کتابهاى شخصى پدرش را به کتابخانه کاوه نو که خود دایر کرده بود، منتقل کرد (فرامرزى، ص 319).منابع :فریدون آدمیت، ایدئولوژى نهضت مشروطیت ایران، تهران 1355ـ]1370ش[؛ یعقوب آژند، نمایشنامه‌نویسى در ایران: از آغاز تا 1320ه .ش، تهران 1373ش؛ محمود احتشام‌السلطنه، خاطرات احتشام‌السلطنه، چاپ محمدمهدى موسوى، تهران 1366ش؛ مصطفى اسکویى، سیرى در تاریخ تئاتر ایران، تهران 1378ش؛ ایرج افشار، سواد و بیاض، تهران 1344ـ1349ش؛ حسین جودت، از صدر مشروطیت تا انقلاب سفید: تاریخچه فرقه دموکرات، یا، جمعیت عامیون ایران، ]تهران [1348ش؛ عبدالرحیم خلخالى، حافظ‌نامه، تهران 1366ش؛ یحیى دولت‌آبادى، حیات یحیى، تهران 1362ش؛ احمدعلى سپهر، ایران در جنگ بزرگ: 1918ـ 1914، تهران 1336ش؛ عبدالحسین شیبانى، خاطرات مهاجرت: از دولت موقت کرمانشاه تا کمیته ملّیون برلن، چاپ ایرج افشار و کاوه بیات، تهران 1378ش؛ محمد صدرهاشمى، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان 1363ـ1364ش؛ ابراهیم صفایى، رهبران مشروطه، ج 1، تهران 1363ش؛ ابوالحسن علوى، رجال عصر مشروطیت، چاپ حبیب یغمائى و ایرج افشار، تهران 1336ش؛ احمد فرامرزى، «نامه‌هاى احمد فرامرزى»، در نامه‌هاى تهران: شامل 154 نامه از رجال دوران به سیدحسن تقى‌زاده، چاپ ایرج افشار، تهران: فرزان‌روز، 1379ش؛ محمد قزوینى، «وفیات معاصرین»، یادگار، سال 3، ش 5 (دى 1325)؛ ابوالقاسم کحال‌زاده، دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات میرزاابوالقاسم‌خان کحال‌زاده... درباره مشکلات ایران در جنگ بین‌المللى 1918ـ 1914، چاپ مرتضى کامران، تهران 1363ش؛ احمد کسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1381ش؛ محمد کمره‌اى، روزنامه خاطرات سیدمحمد کمره‌اى، چاپ محمدجواد مرادى‌نیا، تهران 1382ش؛ مبارزه با محمدعلى‌شاه: اسنادى از فعالیتهاى آزادیخواهان ایران در اروپا و استانبول در سالهاى 1326ـ1328 قمرى، به‌کوشش ایرج افشار، تهران 1359ش؛ عبداللّه مستوفى، شرح زندگانى من، یا، تاریخ اجتماعى و ادارى دوره قاجاریه، تهران 1371ش؛ خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى، تهران 1340ـ1344ش؛ مهدى ملک‌زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران 1363ش؛ نامه‌هاى مشروطیت و مهاجرت: از رجال سیاسى و بزرگان محلى به سیدحسن تقى‌زاده (سالهاى 1325 قمرى به بعد)، چاپ ایرج افشار، تهران: نشر قطره، 1385ش؛ سعید نفیسى، به روایت سعید نفیسى: خاطرات سیاسى، ادبى، جوانى، چاپ علیرضا اعتصام، تهران 1381ش؛ سلیم نیسارى، نسخه‌هاى خطى حافظ: سده نهم، شیراز 1380ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدعلی بهمنی قاجا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده