خلخالی حسینبن حسن حسینی
معرف
از دانشمندان حنفى‌مذهب قرن دهم و یازدهم
متن
خلخالى، حسینبن حسن حسینى، از دانشمندان حنفى‌مذهب قرن دهم و یازدهم. کحّاله (ج 3، ص 221، 319) دوبار و با دو نام مختلف شرح‌حال او را ذکر کرده است. درباره زندگى خلخالى (منسوب به خلخال) اطلاع چندانى در دست نیست. تاریخ ولادت وى در منابع ذکر نشده است. آقابزرگ طهرانى در الذریعة (ج 6، ص 41)، با توجه به زمان کتابت دو اثر وى، وفات او را بعد از 1024 دانسته است. با این همه، بیشتر منابع تاریخ وفاتش را 1014 ذکر کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید بهحاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 888؛ بروکلمان،>ذیل<، ج 2، ص 591؛ قس حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 516، که وفات خلخالى را حدود 1030 ذکر کرده است).خلخالى نزد حبیب‌اللّه باغنوى شیرازى* (متوفى 994) تحصیل کرد و با یوسف‌بن محمدجان قراباغى (متوفى بعد از 1030) همعصر بود (محبّى، ج 2، ص 122؛ تربیت، ص 116ـ117). از شاگردان وى باید از عبدالکریم‌بن سلیمان‌بن عبدالوهاب کورانى یاد کرد (رجوع کنید به محبّى، همانجا). خلخالى در مناظره و نقد، توانایى خاصى داشت (رجوع کنید به تربیت، ص 117). همچنین گفته شده که وى از برخى عقاید تشیع، همچون عصمت امامان علیهم‌السلام، انتقاد کرده است (رجوع کنید به میرحامد حسین، ج 4، ص 266 و پانویس 2).وى در حوزه‌هاى گوناگون علوم اسلامى، همچون کلام، تفسیر، منطق، نجوم و نحو، صاحب‌نظر بوده و آثار متعددى از او به جا مانده‌است. از جمله آثار کلامى وى حاشیه بر شرح العقاید العضدیة است (رجوع کنید بهکحّاله، همانجا؛ زرکلى، ج 2، ص 235). وى این کتاب را در رد کتابى از یوسف‌بن محمدجان قراباغى نگاشت. قراباغى رساله دیگرى در رد حاشیه خلخالى نوشت و خلخالى بر آن نیز ردیه‌اى نگاشت. از این ردیه اخیر خلخالى نسخه‌هاى متعددى موجود است (رجوع کنید به تربیت، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 6، ص 125؛ همو، 1441، ص 166؛ المکتبة‌الازهریة، ج 3، ص150). آثار دیگر وى عبارت‌اند از: حاشیة على رسالة اثبات الواجبِ دوانى (رجوع کنید به تربیت؛ بروکلمان، همانجاها؛ جبورى، ج 2، ص 143؛ قس محبّى، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 11، ص 11، که اثبات‌الواجب را از آثار او دانسته‌اند)، رسالة فى المبدأالاوّل و صفاته (رجوع کنید بهبغدادى، ج 1، ص 321؛ اردلان جوان، ج 1، ص 477) و حاشیه بر شرح تجرید (بروکلمان، همانجا).خلخالى، در باب منطق، حاشیه‌اى بر شرح دوانى بر تهذیب‌المنطقِ تفتازانى دارد که آن را براى فرزندش، برهان‌الدین محمد، نوشته است (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 6، ص 41؛ همو، 1411، همانجا).در تفسیر قرآن نیز حاشیةٌ عَلى اَنوارِالتنزیلِ بیضاوى را نوشته که نسخه‌هاى متعددى از آن موجود است (رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 192؛ آقابزرگ طهرانى، 1403؛ اردلان جوان، همانجاها؛ جبورى، ج 1، ص 93). حاشیةٌ عَلى حاشیةِ العصام على تفسیرِ البیضاوى را نیز از آثار او دانسته‌اند (رجوع کنید بهمحبّى؛ کحّاله، همانجاها)؛ احتمالا این‌دو نام از آنِ یک اثر است که در منابع با دو نام از آنها یاد شده است.آثار خلخالى در هیئت و نجوم عبارت‌اند از شرح‌الدائرة الهندیة فى تحقیقِ وَقتِالزَّوال فى تفسیر قوله تعالى «لِدُلُوکِ الشَّمسِ (اسراء: 78)»؛ و طریق معرفة وقت‌الزوال و سمت‌القبلة بالأدلّة الهندسیة (زرکلى؛ بروکلمان، همانجاها).خلخالى همچنین در علم نحو شرحى بر کافیة ابن‌حاجب نگاشته است (رجوع کنید به بروکلمان؛ کحّاله، همانجاها).منابع :محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف‌الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة: الروضة النضرة فى علماءالماة الحادیة عشرة، بیروت 1411/1990؛ على اردلان جوان، فهرست کتب خطى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى، ج 1، مشهد 1365ش؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه؛ محمدعلى تربیت، دانشمندان آذربایجان، تهران 1314ش؛ عبداللّه جبورى، فهرس‌المخطوطات العربیّة فى مکتبة الأوقاف العامة فى بغداد، بغداد 1393ـ1394/1973ـ1974؛ حاجى‌خلیفه؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ محمدامین‌بن فضل‌اللّه محبّى، خلاصة الاثر فى اعیان‌القرن الحادى‌عشر، ]قاهره[ 1284؛ المکتبة‌الازهریة، فهرس‌الکتب الموجودة بالمکتبة الازهریة، قاهره 1364ـ 1368/ 1945ـ1949؛ میرحامد حسین، خلاصة عبقات الانوار فى امامة الائمة الاطهار، بقلم على حسینى میلانى، قم 1404ـ1408؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden1943-1949, Supplementband,1937-1942.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا شفاعی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده