خلجستان
معرف
بخشى در شهرستان قم در استان قم، به مرکزیت شهر دستجرد
متن
خَلَجِستان، بخشى در شهرستان قم در استان قم، به مرکزیت شهر دستجرد. این بخش که در شمال و شمال‌غربى شهرستان قم قرار گرفته، مشتمل است بر دو دهستانِ دستجرد و قاهان و شهر دستجرد (رجوع کنید بهادامه مقاله).کوه میشى (بلندترین قله ح 091 ،2متر) در جنوب آبادى تینوج/ طینوج در دهستان دستجرد، و کوه سَلْمِستان (بلندترین قله ح 081 ،2متر) در شمال آبادى قاهان (مرکز دهستان قاهان)، هر دو جزو رشته‌کوههاى مرکزى ایران‌اند و در این بخش امتداد دارند (رجوع کنید بهجعفرى، ج 1، ص 324، 527). گردنه کُنْدرود در دو کیلومترى جنوب‌غربى آبادى احمدآباد، در دهستان دستجرد واقع است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 48، ص 72).رودهاى فصلى بخش عبارت‌اند از: سولِقان به طول حدود 25 کیلومتر در دهستان قاهان، ریزابه رود قره‌چاى؛ وِزْوا به طول حدود 26 کیلومتر در دهستان قاهان، ریزابه سولقان؛ رود دستجرد به‌طول حدود 30 کیلومتر؛ و مُرواریدَر به طول حدود 19 کیلومتر، که هر دو ریزابه کُنْدْرودِ طَغَرود هستند و در دهستان دستجرد جریان دارند (رجوع کنید به جعفرى، ج 2، ص 228، 280، 448، 473).خلجستان ازگیا گل خطمى، گل کبود، خاکشیر، بابونه، شاتره، کاسنى، ریواس، پونه، شیرین‌بیان، کنگر، تلخه‌بیان و گونِ کتیرا دارد و از زیا روباه، خرگوش، گرگ، شغال، جوجه‌تیغى و از پرندگان تیهو و عقاب در آن یافت مى‌شود. محصولات عمده آن گندم، جو، تره‌بار، یونجه و بنشن و از فراورده‌هاى باغى آن انگور، گردو، گلابى، سیب، گیلاس، زردآلو، انار و بادام است که مقدارى از آنها صادر مى‌شود. پرورش گوسفند، بز، گاو و طیور و زنبوردارى و از صنایع‌دستى، قالى‌بافى در آن رایج است. این بخش داراى معادن باریت و مرمریت و گرانیت و آهن است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 48، ص 72ـ73، 147).اهالى بخش خلجستان شیعه دوازده امامى‌اند و به زبان فارسى و خلجى (رجوع کنید به خلج*) گفتگو مى‌کنند (همان، ج 48، ص 9، 147). راه قم ـ تفرش از این بخش مى‌گذرد.براساس سرشمارى 1385ش، جمعیت بخش خلجستان 534،9 تن ضبط شده است که 121 ،1تن آن (ح 12%) شهرنشین‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ذیل «استان قم»).از لحاظ تقسیمات کشورى، در 1316ش خلجستان به مرکزیت دستجرد، یکى از بخشهاى شهرستان قم و ساوه در استان شمال بود (رجوع کنید به ایران. قوانین و احکام، 1316ش، ص 71ـ72). در 1323ش، خلجستان با 79 آبادى به صورت دهستان و دستجرد به‌عنوان بخش و جزو شهرستان قم (قم و محلات) در تابعیت استان دوم بود (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 1، ص 28، 294ـ295). در حدود 1330، خلجستان جزو استان مرکزى بود (رجوع کنید به رزم‌آرا، ج 1، ص 89). در 1355ش، بخش خلجستان با سه دهستان دستجرد، قاهان و راهْجِرْد غربى جزو شهرستان تفرش، در استان مرکزى بود (رجوع کنید بهایران. وزارت کشور، 1355ش، ذیل «استان مرکزى»). مجددآ در تقسیمات کشورى 1365ش، خلجستان با دو دهستان قاهان و دستجرد در تابعیت شهرستان قم قرار گرفت و جزو استان تهران شد (رجوع کنید به همو، 1365ش، ذیل «استان تهران»). با تشکیل استان قم، در فروردین 1375 بخش خلجستان در شهرستان قم ایجاد گردید (رجوع کنید به ایران. قوانین و احکام، 1376ش، ص 69ـ70).آثار تاریخى و قدیمى بخش خلجستان عبارت‌اند از: بقعه‌اى مشهور به بقعه علمدار، ظاهرآ متعلق به سده دوم، در آبادى کِیاب، در 79 کیلومترى مغرب شهر قم که به اظهار اهالى محل، این مقبره متعلق به محمدبن ابراهیم‌بن مالک‌اشتر نخعى است؛ مقبره شاهزاده عاقب در آبادى بَنابَر، در 66 کیلومترى مغرب قم؛ مقبره شاهزاده جعفر در آبادى گیو (رجوع کنید به ادامه مقاله)، در چهار کیلومترى مشرق شهر دستجرد، که مدفن فرزند امام موسى‌کاظم علیه‌السلام و بناى آن متعلق به سده ششم است؛ گنبد شاهزاده هادى‌بن امام کاظم در آبادى جِمِزْقان، در 67 کیلومترى شمال‌غربى شهر قم (در کتیبه امامزاده، شاهزاده هادى از احفاد امام سجاد علیه‌السلام معرفى شده است)؛ روى پایه‌هاى دو صندوق منبت این امامزاده تاریخِ 947 حک شده است؛ گنبد شاهزاده زکریابن امام کاظم در آبادى عیسى‌آباد، در سه کیلومترى جنوب‌شرقى شهر دستجرد، که کتیبه‌هاى منبت آن از آثار دوره صفوى (حک : ح 906ـ1135) است (فیض قمى، ج 2، ص 199ـ202، 205ـ208، 212ـ213).برخى از آبادیهاى بخش خلجستان قدیمى‌اند، از جمله آبادى گیو، در ارتفاع حدود 670 ،1مترى که سابقه آن به پیش از اسلام مى‌رسد (فقیهى، ص190) و گفته شده که گیو آن را ساخته است (اعتمادالسلطنه، ج 4، ص 2311)؛ آبادى طینوج، در پنج کیلومترى جنوب‌شرقى شهر دستجرد، که در دوره ناصرى (1264ـ1313) از قراى بزرگ و حاکم‌نشین خلجستان محسوب مى‌شد و بیشتر ساکنان آن سادات بودند و زائران قم از این قریه عبور مى‌کردند، همچنین معبر خوزستان و لرستان و دیگر ولایات عراق (عراق عجم*، و جبال*) بود (همان، ج 4، ص2310)؛ آبادى آمِرِه، در نه کیلومترى جنوب‌غربى شهر دستجرد، که اعتمادالسلطنه در دوره ناصرى آن را در یک فرسخى آشتیان در میان کوه ذکر کرده و گفته است در گذشته داراى دویست خانوار بوده که به‌سبب درگیرى و نزاع با یکدیگر، مهاجرت کردند (رجوع کنید به ج 4، ص 2311).پیشینه. نام خلجستان از طوایف خلج ساکن در این ناحیه اخذ شده است (رجوع کنید به فقیهى، همانجا). به نظر مى‌رسد نام قدیمى آن جِهْرود بوده و پس از ساکن شدن طوایف خلج به خلجستان تغییر یافته است. در منابع جدید جغرافیایى، نام جهرود به عنوان واحد تقسیماتى دیده نمى‌شود. در سده چهارم، از طسوجِ جهرود یاد شده است (رجوع کنید به قمى، ص 119). در سده هشتم حمداللّه مستوفى (ص 63) جهرود را یکى از چهار ناحیه ولایت ساوه با 25 پارچه آبادى دانسته است. در زمان ناصرالدین‌شاه، خلجستان مشتمل بر پنج بلوک، از جمله جهرود، بود. جهرود بلوکى ییلاقى، با میوه‌هاى ممتاز از جمله انگور، زردآلو، بادام، گردو، گوجه و گیلاس بود که بیشتر در قم به فروش مى‌رسید. طول بلوک جهرود هشت فرسخ بود. این بلوک حدود سى آبادى و مزرعه داشت (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج 4، ص2310ـ2311).در نیمه اول سده چهاردهم، از خلجستان به دو صورت بلوک خلجستان و ولایت خلجستان یاد شده است. در این زمان، خلجستان به سبب وجود اشرار چپاولگر مانند محمدآقاى شنگلى و آزادخان ناامن بود (رجوع کنید به اسناد ساوه، ص 37ـ40، 47، 364ـ365، 412ـ413).در منابع دوره پهلوى (حک : 1304ـ1357ش)، خلجستان ناحیه‌اى ذکر شده است که معدن فیروزه و مراتع خوب دارد و مسکن ایلات خلج است و اهالى آن به فارسى و گویش خلجى گفتگو مى‌کنند. همچنین گفته شده است که تاریخ برخى مساجد آن به چهارصد سال قبل مى‌رسد (رجوع کنید به کیهان، ج 2، ص 396، ج 3، ص 42؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 1، ص 291).شهر دستجرد، مرکز بخش خلجستان. این شهر در ارتفاع 740،1 مترى، در حدود 75 کیلومترى مغرب شهر قم، بر سر راه اصلى قم ـ تفرش قرار دارد. دستجرد در دره‌اى نسبتآ باز قرار گرفته و از شمال با کوه مامازر (بلندترین قله ح 024 ،2متر)، از شمال‌شرقى با کوه پایین (بلندترین قله ح 876 ،1متر)، و از جنوب‌شرقى با کوه میشیل (بلندترین قله ح 100 ،2متر) احاطه شده است. رود دستجرد از وسط شهر، و رود مرواریدر از پنج کیلومترى شمال آن مى‌گذرد. بالاترین دماى آن ْ39 در اواخر مرداد و بیشترین برودت آن ْ5ر15- در اواخر دى تا اوایل بهمن و میانگین بارش سالانه آن 4ر202 میلیمتر ضبط شده است (رجوع کنید به سازمان هواشناسى کشور، ص 517).دستجرد با راه اصلى به طول 25 کیلومتر به تفرش و از طریق سه راهى سلفچگان، به قم، دلیجان و اراک مرتبط مى‌شود.دستجرد در آذر 1379 به شهر و مرکز بخش خلجستان بدل شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور، معاونت سیاسى ،ذیل «استان قم»). در سرشمارى 1385ش جمعیت شهر 1121 تن بوده است (رجوع کنید بهمرکز آمار ایران، همانجا).دستجرد که به‌صورت دستگرد نیز ضبط شده است (رجوع کنید بهکیهان، ج 2، ص 396)، معرّب دستگرد یا دستکرد است (افضل‌الملک، ص 233؛ نیز رجوع کنید به دهگان و هدائى، ج 1، ص 137؛ پانویس 1). در 378، محمدبن حسن قمى در تاریخ قم (همانجا) از دستجرده در طسوجِ جهرود یاد کرده است. این دستجرد را نباید با دستجرد دیگرى که امروزه به‌نام دَستگِرد، از دهات دهستان فُرْدو، در بخش نوفل لوشاتو (در شهرستان قم) محسوب مى‌شود، یکى دانست (براى اطلاعات بیشتر در این باره رجوع کنید به کتابچه تفصیل حالات و املاک و مستغلات و قنوات و بلوکات دارالایمان قم، ص 151؛ افضل‌الملک، ص 233ـ234، که آن را از بلوک قهستان ذکر کرده است).به نوشته رزم‌آرا (ج 1، ص 89)، دستجرد قصبه‌اى بود با جمعیت دو هزار تن، و غلات و میوه و پنبه در آن کشت مى‌شد و از صنایع‌دستى گیوه‌بافى در آن رواج داشت.به‌نظر مى‌رسد حسن‌بن على‌بن حسن دستجردى، از فقهاى سده ششم، به همین دستجرد منسوب باشد (اردبیلى، ج 1، ص 209؛ آقابزرگ طهرانى، ص 63؛ مدرسى طباطبائى، ج 2، ص 189).منابع :محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، طبقات اعلام الشیعة: الثقات العیون فى سادس القرون، چاپ على‌نقى منزوى، بیروت 1392/1972؛ محمدبن على اردبیلى، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت 1403/1983؛ اسناد ساوه، به‌کوشش غلامرضا جوادى، تهران: جهاد دانشگاهى شهید بهشتى، 1385ش؛ اعتمادالسلطنه؛ غلامحسین افضل‌الملک، تاریخ و جغرافیاى قم، ]تهران ? 1396[؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال 1316، تهران: روزنامه رسمى کشور شاهنشاهى ایران، ?] 1316ش[؛ همو، مجموعه قوانین سال 1375، تهران: روزنامه رسمى کشور، 1376ش؛ ایران. وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهى ایران، تهران 1355ش؛ همو، فهرست واحدهاى تقسیمات کشورى تا پایان شهریورماه 1365، تهران 1365ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب اسامى دهات کشور، ج 1، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ محمدابراهیم دهگان و ابوتراب هدائى، تاریخ اراک، اراک ?] 1329ـ1330ش[؛ رزم‌آرا؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى : 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :48 قم ـ اراک، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1374ش؛ على‌اصغر فقیهى، تاریخ مذهبى قم: بخش اول ازتاریخ جامع قم، قم 1378ش؛ عباس فیض قمى، کتاب گنجینه آثار قم، قم 1349ـ1350ش؛ حسن‌بن محمد قمى، کتاب تاریخ قم، ترجمه حسن‌بن على قمى، چاپ جلال‌الدین طهرانى، تهران 1361ش؛ کتابچه تفصیل حالات و املاک و مستغلات و قنوات و بلوکات دارالایمان قم، در قم‌نامه: مجموعه مقالات و متون درباره قم، ]گردآورى [حسین مدرسى طباطبائى، قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفى، 1364ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ حسین مدرسى طباطبائى، تربت پاکان: آثار و بناهاى قدیم محدوده کنونى دارالمؤمنین قم، قم 1355ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Apr. 12.2010, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.rawdata;نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000،500،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1379ش؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران : براساس تقسیمات کشورى، مقیاس000،600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1383ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده