خلجی زبان.
معرف
زبان خلجى را به‌طور دقیق‌تر باید گروه زبانى خلج نامید، زیرا این زبان شاخه مستقلى از خانواده زبانهاى ترکى است، مانند گروه زبانهاى جنوب‌غربى (یا اُغُز) یا گروه چوواش رجوع کنید به ] ترکى*، زبان و ادبیات[
متن
خلجى، زبان. زبان خلجى را به‌طور دقیق‌تر باید گروه زبانى خلج نامید، زیرا این زبان شاخه مستقلى از خانواده زبانهاى ترکى است، مانند گروه زبانهاى جنوب‌غربى (یا اُغُز) یا گروه چوواش رجوع کنید به ] ترکى*، زبان و ادبیات[. این گروه زبانى حدود بیست هزار گویشور در 47 روستا دارد که در حدود 240 کیلومترى جنوب‌غربى تهران واقع‌اند رجوع کنید به ] خلجستان*[. در حالى‌که اختلافات زبانى از روستایى به روستاى دیگر بسیار اندک است، اما مجموعه این اختلافها (یعنى از دورافتاه‌ترین نقاط، تلخ‌آب در شمال‌غرب خلجستان و ونارچ در جنوب‌شرقى آن) در خور توجه یا حتى بیشتر از اختلاف میان ترکى تاتارهاى قازان و ترکى باشقیر یا بیشتر از اختلاف میان ترکى عثمانى و آذربایجانى است.نخستین پژوهشگرى که درباره زبان خلجى مطالعه کرد، مینورسکى در 1319ش/ 1940 بود. زمان کوتاهى پس از وى، محمد مقدم ــمحقق ایرانى که گویشهاى ایرانى محلى اطراف آشتیان را بررسى مى‌کردــ مطالعه مختصرى درباره زبان خلجى انجام داد.در 1347ش/ 1968، گرهارد دورفر در مقاله‌اى ــکه مبتنى بر دو اثر پیشین بودــ به معرفى ویژگیهاى زبان خلجى پرداخت. در 1348ش/ 1968 و 1349ش/ 1969 دو هیئت اعزامى به خلجستان ]ایران[، مقادیر درخور توجهى داده زبانى (59 نوار کاست، واژه‌نامه‌اى شامل شصت هزار کلمه، متون متعدد و جز آن) براى تحقیق درباره این زبان گرد آوردند.مشخصه گروه زبان خلجى، صورتهاى مهجور زبانىِ بسیار برجسته آن است. براى نمونه این گروه زبان -d- کهن را حفظ کرده است (در ترکى باستان adak به‌معناى پا است که در ترکى عثمانى معادل آن ayak و در زبان خلجى hadak است)؛ h-ترکى باستانى و کمّیتهاى سه‌گانه واکه‌اى (کوتاه، بلند، مرکّب) ترکى نخستین و غیر آن را نیز حفظ نموده است. زبان خلجى حتى در حوزه ساختواژه، تعدادى از ویژگیهاى کهن، نظیر پسوند -daکه علامت «حالت ازى» است و پسوند اسم مفعول‌ساز -giliرا حفظ کرده است.زبان خلجى در حوزه فرهنگ‌نویسى اهمیت ویژه‌اى دارد؛ تعدادى از واژه‌هاى کهن ترکى باستان ــکه تنها یک بار در متون ذکر شده‌اندــ مانند qudghu (مگس، پشه)، فقط در زبان خلجى مانده است و در هیچ‌یک از دیگر زبانهاى ترکى وجود ندارد.منابع: محمد مقدم، «گویش‌هاى وفس و آشتیان و تفرش»، ایران کوده، ش 11 (تیر 1328)؛S.Cagatay, Turk lehceleri ornekleri II (yasayan Turk lehce ve agizlari), Ankara 1972, 255-260; G. Doerfer, "Das Chaladsch-einearchaischeTurkspracheinZentralpersien",ZDMG, cxvIII (1968), 79-112; idem, "Das Chaladsch- eine neuentdeckte archaische Turksprache", ibid, Supplementa, I (1969), 719-725; idem, "Iran'daki Turk dilleri", Turk dili arastirmalavi yilligi. belleten, CCCII(1969), 1-23; idem, "Irano-Altaistica, Turkish andMongolianlanguagesofPersiaandAfghanistan", inCurrent,trendsin linguistics,VI, The Hague 1971, 217-234; V.Minorsky,"TheTurkishdialectofKhalaj",BSOS,X(1940),417-437; S.Tezcan,"ZumStandder Chaladsch-Forschung", in Sprache, Geschichte und Kultur der altaischen Volker, ed. G. Hazai and P. Zienme, Berlin 1974, 613-620;براى صورت کامل منابع رجوع کنید بهEI2, s.v. "Khaladj.2: language".
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گرهارد دورفر (د. اسلام)

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده