خلال ابوبکر احمدبن محمدبن هارون
معرف
عالم و فقیه حنبلى قرن سوم و یکى از مهم‌ترین تدوین‌کنندگان آراى فقهى ـ کلامى احمدبن حنبل
متن
خلّال، ابوبکر احمدبن محمدبن هارون، عالم و فقیه حنبلى قرن سوم و یکى از مهم‌ترین تدوین‌کنندگان آراى فقهى ـ کلامى احمدبن حنبل. او احتمالا در 234 یا کمى پیش از آن در بغداد به دنیا آمد (رجوع کنید به ذهبى، ج 3، ص 786). از نحوه زندگى و رشد ابوبکر خلال اطلاع چندانى در دسترس نیست. او از سعدان‌بن نصر، محمدبن عَوف حِمْصِى، حسن‌بن عَرَفه و کسان دیگر سماع حدیث کرده است (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 6، ص 300؛ ابن‌ابى‌یعلى، ج 3، ص 24). مهم‌ترین استاد ابوبکر خلال، ابوبکر احمدبن محمد مروزى است که خلال تا هنگام وفات او، در مجلس درسش حاضر بوده است (رجوع کنید به ابن‌ابى‌یعلى، همانجا).مهم‌ترین اقدام خلال جمع‌آورى و روایت مجموعه‌هاى مختلف از آرا و سخنان احمدبن حنبل ــمعروف به المسائلــ است که شاگردان مختلف احمدبن حنبل تدوین کرده‌اند. او بخش مهمى از المسائل را در کتاب خود الجامع گردآورى کرده است. ابوبکر خلال فهرست این افراد را در کتاب طبقات ذکر کرده‌است که ابن‌ابى‌یَعلى (متوفى 526) تقریبآ تمام اسامى این افراد را در طبقات‌الحنابلة آورده است (رجوع کنید به براى نمونه، ج 1، ص 51، 93، 106، ج 2، ص 50، 52، 63، 74). ابن‌ابى‌یعلى همچنین فهرست برخى از این افراد را در شرح‌حال ابوبکر خلال آورده و در ادامه اشاره کرده که ذکر تمام اسامى دشوار است (رجوع کنید به ج 3، ص 24). ابوبکر خلال براى جمع‌آورى و روایت مسائل شاگردان احمدبن حنبل به بخشهاى مختلف مناطق اسلامى ــکه شاگردان احمدبن حنبل در آن اقامت داشته‌اندــ سفر کرده است. ابوبکر خلال در کتاب طبقات خود به برخى از این سفرها اشاره کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌ابى‌یعلى، ج 2، ص 63ـ64، 74). وى در این سفرها با برخى از جمله اسماعیل‌بن اسحاق ثقفى، یوسف‌بن موسى قَطّان‌الحَربى، محمدبن یحیى کَحَّال و حَرب‌بن اسماعیل کرمانى دیدار کرده است (رجوع کنید به همان، ج 3، ص 24).خلال در مسجد مهدى (یکى از مساجد مهم اهل حدیث در بغداد) حلقه درس داشته است (رجوع کنید به همان، ج 3، ص 27). ابوالحسین محمدبن مظفر و حسن‌بن یوسف صیرفى از کسانى بوده‌اند که از ابوبکر خلال سماع حدیث کرده‌اند (رجوع کنید به همان، ج 3، ص 25). همچنین به گزارش سمعانى (ج 2، ص 278) ابوسعیدبن عبدویه (متوفى 380) نیز از افرادى بوده که از ابوبکر خلال حدیث نقل کرده است. مشهورترین شاگرد ابوبکر خلّال، ابوبکر عبدالعزیزبن جعفر مشهور به غلام خلّال*، است. ابوبکر خلال در 311 در بغداد درگذشت. او را در کنار قبر استادش ابوبکر مروزى و پایین مزار احمدبن حنبل به خاک سپردند (خطیب بغدادى، ج 6، ص 302؛ ابن‌ابى‌یعلى، ج 3، ص 27).خلال در تدوین آراى اعتقادى اهل‌حدیث نقش بسزایى داشته است و دیگر عالمان اهل حدیث پس از او بارها از آثارش بهره گرفته‌اند (خلال، ج 1، مقدمه زهرانى، ص 35؛ براى نمونه رجوع کنید به ابن‌تیمیه، ج 1، ص 66، 68ـ71، ج 2، ص 23ـ25، 115ـ 119، ج 6، ص 260؛ ابن‌عماد، ج 2، ص 261). با این حال بخشى از آثار او امروز موجود نیست (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). از جمله آثار ابوبکر خلال الجامع علوم احمد است که اثرى مفصّل و فقهى (رجوع کنید به ابن‌عماد، همانجا)، برگرفته از المسائل بوده است. هنرى لائوستضمن اشاره به کتاب الجامع و اهمیت آن، نسخه‌اى را که خود از کتاب دیده، بخشى از کتاب الجامع معرفى کرده است (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). ظاهرآ این اثر تا قرن هشتم به طور کامل موجود بوده و ابن‌تیمیه و ابن‌قیّم به کرات از آن نقل قول کرده‌اند (همانجا). در عین حال گفته‌هاى برخى نویسندگان متأخر حنبلى چون ابراهیم‌بن محمد مشهور به ابن‌مُفلح حنبلى (متوفى 884؛ ج 1، ص 167) را درباره رواج و وجود آثار ابوبکر خلال، نباید دلیل بر وجود آثار وى تا قرن نهم دانست، زیرا این نویسندگان اطلاعات خود درباره ابوبکر خلال را به تمامى از طبقات الحنابلة ابن‌ابى‌یعلى اخذ کرده‌اند. در این نسخه نسبتآ کهن، عنوان کتاب المسند من مسائل احمدبن حنبل آمده است. عطیه زهرانى این نسخه را با عنوان السنة به چاپ رسانده است. برخلاف نظر زهرانى، نام صحیح این کتاب، همان‌گونه که لائوست گفته است، باید همان الجامع باشد. مهم‌ترین دلیل این مدعا عبارتى است از ابوبکر خلال در ضمن این کتاب (ج 1، ص 224) که براساس آن کتاب السنة اثرى جز کتاب مذکور است. آنچه باعث شده تا زهرانى این نسخه را کتاب السنة ابوبکر خلال بداند، برخى نقل قولها از این کتاب در آثار بعدى اهل حدیث است که در این نقل قولها، عنوان کتاب السنة آمده است. هر چند نقل قولهایى نیز از کتاب السنة در این آثار هست که در متن فعلى نیامده است (رجوع کنید به خلال، ج 1، همان مقدمه، ص 44ـ45). در هر حال مشترک بودن برخى مباحث کتاب‌الجامع با السنة امر شگفتى نیست و طبیعى است که مطالب فراوانى از این دو اثر یکسان باشد. این احتمال نیز چندان بعید نیست که کتاب الجامع، بعدها السنة نامیده شده باشد. عبدالعزیزبن جعفر، تکمله‌اى بر کتاب الجامع با عنوان زادالمسافر نگاشته است (د.اسلام، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ابن‌ابى‌یعلى، ج 3، ص 214). زهرانى نخست سه جز کتاب السنة را در ریاض 1410/1989 به چاپ رساند و دو جزء دیگر را همراه با سه جزء نخست به طور کامل در ریاض به سال 1415/1994 منتشر کرد. این کتاب براى شناخت آرا و عقاید اهل حدیث با توجه به قدمت آن اهمیت فراوانى دارد (رجوع کنید به اهل حدیث*). ویژگى کتاب السنة نقل رساله مفصّلى در نقد و رد آراى گروهى از پیروان جهم‌بن صفوان است که مشتمل برنامه ابوبکر خلال به مشایخ اهل حدیث در بغداد و پاسخهاى آنها به این نامه است (رجوع کنید به ج 1، ص 224ـ266). در این نامه بر تفسیر تشبیهى عبارت «مقام محمود» در آیه 79 سوره اسراء برخلاف نظر تنزیهى جهم‌بن صفوان تأکید شده است. بخش اعظمى از این رساله، احادیثى به نقل از ابوبکر مروزى است (رجوع کنید به ج 1، ص 245ـ264).دیگر آثار ابوبکر خلال عبارت‌اند از: الأمر بالمعروف و النهى عن‌المنکر که سزگین (ج 1، ص 513) آن را بخشى از کتاب الجامع دانسته است (براى چاپهاى مختلف آن رجوع کنید به د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). الحَثُّ على‌التجارةِ و الصناعةِ و العَمَلِ و الانکارُ على مَنْ یَدّعى التَّوکلَ و تَرَکَ العملِ و الحُجَّةُ علیهم (براى نسخ خطى آن رجوع کنید به سزگین، همانجا)؛ کتاب العِلم؛ کتاب العِلَل؛ طبقات اصحاب احمدبن حنبل در شرح‌حال شاگردان احمدبن حنبل که مورد استفاده ابن‌ابى‌یعلى در طَبَقاتُ الحَنابلة بوده (رجوع کنید به سطور قبل) و بخشى از آن نیز در نسخه‌اى خطى باقى است (رجوع کنید به سزگین، همانجا)؛ تفسیرالغریب (تفسیر غریب‌القرآن)؛ و الأَدَب و أخلاق احمدبن حنبل (ابن‌ابى‌یعلى، ج 3، ص 24). همچنین محمد سیدبَسْیونى زغلُول اثرى با عنوان کتابالوَرَع منتشر کرده (بیروت 1409/1988) و آن را منتسب به ابوبکر خلال دانسته که ناشى از بى‌دقتى او در ضبط درست نام مؤلف این کتاب است. اثر منتشر شده در حقیقت از آنِ ابوبکر احمدبن محمدبن حجاج‌بن عبدالعزیز مروزى، استاد خلال، است. البته بسیونى (رجوع کنید به مروزى، مقدمه، ص 5) تاریخ وفات مؤلف را همان سال وفات مروزى آورده است. در سلسله سند روایت کتاب (ص 7) نیز نام مؤلف ابوبکر احمدبن محمد مروزى آمده است.منابع :ابن ابى‌یعلى، طبقات‌الحنابلة، چاپ عبدالرحمان‌بن سلیمان عُثیمین، ریاض 1419/1999؛ ابن‌تیمیه، درء تعارض‌العقل و النقل، چاپ محمد رشاد سالم، ]ریاض[ 1399ـ1403/1979ـ1983؛ ابن‌عماد؛ ابن‌مفلح حنبلى، المقصد الارشد فى ذکر اصحاب الامام احمد، چاپ عبدالرحمان‌بن سلیمان عُثیمین، ریاض 1410/1990؛ خطیب بغدادى؛ احمدبن محمد خلّال، السنّة، چاپ عطیه زهرانى، ریاض 1410/1989؛ محمدبن احمد ذهبى، کتاب تذکرة‌الحفاظ، حیدرآباد، دکن 1388ـ 1390/ 1967ـ1970؛ سمعانى؛ احمدبن محمد مروزى، کتاب‌الوَرَع، چاپ محمد سیدبسیونى زغلول، بیروت 1409/1988؛EI2, s.v. "Al-khallal" (by H. Laoust); Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967- ;TDVIA, s.v. "Hallal, Ebu Bekir" (by SukruOzen).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

طاهره کمالی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده