خلاصة التواریخ(۱)
معرف
کتابى به فارسى، درباره تاریخ سلسله‌هاى مسلمان هند، تألیف سوجان راى بَهندارى در قرن دوازدهم
متن
خلاصة‌التواریخ(1)، کتابى به فارسى، درباره تاریخ سلسله‌هاى مسلمان هند، تألیف سوجان راى بَهندارى در قرن دوازدهم. این کتاب مشهورترین تألیف مورخان هندو در دوره بابریان* هند است. سوجان راى در شهر بتاله* در بخش گورداسپور در پنجاب به دنیا آمد (رجوع کنید به ظهورالدین احمد، ج 2، ص 256). اجداد او دبیر بودند و عمویش، میرآنند، که استاد او نیز محسوب مى‌شد، از منشیان دستگاه راجا بهارى مل (صاحب دیوان شاهزاده داراشکوه*) بود (ظهورالدین احمد، ج 2، ص 266؛ محمد عبداللّه، ص 59ـ60). احتمالا سوجان در دربار داراشکوه دبیرى و منشیگرى را آغاز کرد (رجوع کنید به بهندارى، ص 6؛ آفتاب‌اصغر، ص 467)؛ او متبحر در فارسى، عربى، هندى و سنسکریت، خوشنویسى ممتاز، دبیرى توانا و لایق و مردى دانشمند بود (ریو، ج 3، ص 907؛ هادى، ص 677).سوجان بعد از قتل داراشکوه در 1069، به مدت 22 سال ملازم نواب امیرخان عالمگیرى شد و پس از رفتن نواب به کابل، سوجان از خدمات دیوانى دست شست و عزلت اختیار کرد. او جز خلاصة‌التواریخ، خلاصة‌الانشاء یا خلاصة‌المکاتیب را در 1105 تألیف کرد که در فن ترسل است (ظهورالدین احمد، ج 2، ص270). انصارى (ص 476) خلاصة‌السیاق را نیز به او منسوب کرده است.تألیف خلاصة‌التواریخ دو سال طول کشید و سوجان در چهلمین سال سلطنت اورنگ‌زیب (ح 1107)، آن را به پایان رساند (بهندارى، ص 8) اما در سالهاى بعد نیز مطالبى بدان افزود، از جمله مطالبى درباره وفات اورنگ‌زیب در 28 ذیقعده 1118 (رجوع کنید به بهندارى، ص 65).خلاصة‌التواریخ به سه بخش اصلى تقسیم مى‌شود: بخش اول با ارزش‌ترین قسمت کتاب است. نویسنده در این قسمت به 27 کتاب به عنوان منابع و مآخذ کار خود اشاره کرده و سپس به تحلیل و بررسى هر کدام از آنها پرداخته است (رجوع کنید به همان، ص 6ـ8). در این بخش همچنین، آداب و رسوم هندوان و فرهنگ و علوم و باورها و مذهب آنها، جغرافیاى هند و صوبه‌ها، محلات، شهرهاى مهم، ساختمانها و معادن و شخصیتهاى مهم هندو، محصولات و درآمد و مالیات هر صوبه ذکر شده است. بخش دوم کتاب به تاریخ را جاهاى هندو از روزگاران قدیم تا زمان تسلط مسلمانان اختصاص دارد. این بخش با راجا جدهشتر شروع و به پتهو راى (یا پرتیهوى راج، متوفى 572) ختم مى‌شود. بخش سوم، به تاریخ هند اسلامى اختصاص دارد و از روزگار سبکتگین غزنوى (حک : 366ـ387) تا زمان جلوس اورنگ‌زیب (1068) را دربرمى‌گیرد.سوجان، برخلاف شیوه مؤلفان مسلمان، کتاب را بدون حمد و نعت آغاز کرده است. او بخش بزرگى از کتاب را به تاریخ مشروح و مبسوط سلاطین هندوىِ پیش از اسلام اختصاص داده و پس از آن، تاریخ سلسله‌هاى مسلمان پیش از مغولان هند را به اختصار آورده است. وى تاریخ امپراتوران مغول به‌جز شاه‌جهان را، مفصّل و مشروح ذکر کرده است. سوجان جنگها و منازعات بین اورنگ‌زیب و برادرانش بر سر جانشینى شاه‌جهان را به تفصیل شرح داده است. با وجود آنکه کتاب در سال چهلم سلطنت اورنگ‌زیب به پایان رسیده (بهندارى، ص 65)، از وقایع آن دوره حرفى در میان نیست که از ارزش تاریخى اثر کاسته است. منبع او براى ذکر میزان درآمد و مالیات صوبه‌ها، کتاب آئین اکبرى اثر ابوالفضل علّامى بوده و در مواردى اطلاعات دوره خودش را نیز آورده است (همان، ص 7ـ8؛ ظهورالدین احمد، ج 2، ص 268).خلاصة‌التواریخ بسیار مورد توجه مورخان هندى و غربى قرار گرفته است و افراد مختلف ضمیمه‌هاى بسیارى به نسخه‌هاى آن افزوده‌اند (رجوع کنید به منزوى، ج10، ص 464).میرشیرعلى متخلص به افسوس*، شاعر اردوزبان، بیش از همه باعث شهرت خلاصة‌التواریخ شد. او بخش اول خلاصة‌التواریخ را به اردو ترجمه کرد. این ترجمه آزاد که آرایش محفل نام دارد، نخستین بار در 1223/ 1808 در کلکته چاپ شد و به عنوان نمونه‌اى عالى از نثر اردو مقبولیت بسیار یافت و بارها تجدید چاپ شد (هادى، ص 578؛ داوسون، ج 8، ص 6ـ7).خلاصة التواریخ را خان بهادر ظفرحسن‌خان در 1336/ 1918، در دهلى تصحیح و چاپ کرد. نسخه خطى این اثر در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران موجود است (رجوع کنید به دانش‌پژوه، ج 15، ص 4193). گفتنى است که از کتاب دیگرى با همین نام، تألیف کلیان سینگ در قرن سیزدهم، نیز یاد شده است.منابع :آفتاب اصغر، تاریخ‌نویسى فارسى در هند و پاکستان، لاهور 1364ش؛ نورالحسن انصارى، فارسى ادب، بعهد اورنگزیب، دهلى 1969؛ سوجان راى بَهندارى، خلاصة‌التواریخ، چاپ خان‌بهادر ظفرحسن‌خان، دهلى 1918؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ج 15، تهران 1345ش؛ ظهورالدین احمد، پاکستان مین‌فارسى ادب، ج 2، لاهور 1974؛ سیدمحمدعبداللّه، ادبیات فارسى مین هندوؤن کاحصّه، لاهور 1967؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى فارسى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛John Dowson, "[Review of] Khulasatu-t Tawarikh of Subhan Rai", in The history of India as told by its own historians: the Muhammadan period, edited from the posthumous papers of H. M. Elliot by John Dowson, vol.8, Lahour: Islamic Book Service, 1976; Nabi Hadi, Dictionary of Indo-Persian literature, New Delhi 1995; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شکیل اسلم

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده