خفر
معرف

خَفْر، بخشى در شمال شهرستان جهرم* در استان فارس به مرکزیت شهر بابْاَنار.

متن


خَفْر، بخشى در شمال شهرستان جهرم* در استان فارس به مرکزیت شهر بابْاَنار.بخش خفر مشتمل است بر پنج دهستان به نامهاى خفر (به مرکزیت بابْاَنار)، راهْگان (به مرکزیت تادَوان/مادوان)، سِفیدار (به مرکزیت اسماعیل‌آباد)، على‌آباد (به مرکزیت على‌آباد) و گلْ برنجى (به مرکزیت گل برنجى) و دو شهر خاوران و باب‌انار (مرکز بخش رجوع کنید به ادامه مقاله). شهر خفر که در حدود دو کیلومترى شمال غربى باب‌انار واقع شده از قدیم‌ترین آبادیهاى آن است.بیشتر آبادیهاى بخش در دشت قرار دارند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ۱۳۷۶ش، ص ۲ـ۱۰). در بخش خفر رشته کوه‌هاى کوچکى که جزو رشته‌کوه زاگرس جنوبى‌اند، عمدتآ در جهت شمال‌غربى ـ جنوب شرقى امتداد دارند (براى برخى از مهم‌ترین کوهها و رشته‌کوههاى بخش رجوع کنید به جعفرى، ج ۱، ص ۸۰، ۲۶۵، ۳۱۷، ۳۱۹، ۴۶۶ـ۴۶۷). غار تادوان واقع در ۱۲۰ کیلومترى جنوب‌شرقى شیراز و حدود سه کیلومترى شمال‌غربى آبادى تادوان و غار راه راستى واقع در حدود ۲۱ کیلومترى جنوب‌غربى شهر باب‌انار از مهم‌ترین غارها در این بخش و دشت ستولون (در حدود سه کیلومترى جنوب‌غربى آبادى تادوان) از دشتهاى مهم میان کوهى در بخش خفرند (معرفت، ص ۵۰۵؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۱۶، ۲۲). همچنین گردنه‌هاى کشگر، ترک سلویه و افرا و تنگ گردوئى و تنگى نزدیک تادوان در این بخش قرار دارند (فرصت شیرازى، ج ۲، ص ۶۷۳؛ جعفرى، ج ۱، ص ۳۴۸ـ۳۴۹؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۱۶، ۹۴). معدن گچ در حدود ۲۸ کیلومترى جنوب شرقى شهر باب‌انار از معادن بخش است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۸۷). رود دائمى قَرِه‌آغاج (از سرشاخه‌هاى اصلى رود مند/ موند) اراضى بخش را آبیارى مى‌کند و موجب سرسبزى و آبادانى آن مى‌شود، به گونه‌اى که اهالى به این بخش «بهشت جهرم» مى‌گویند (کرمى، ج ۱، ص ۹؛ نیز رجوع کنید به جعفرى، ج ۲، ص ۴۵۲؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۵۱).محصولات مهم بخش، گندم، جو و برنج است و از فراورده‌هاى باغى بادام، انار، گردو، توت، سیب، زردآلو، مرکّبات و خرما دارد. در بعضى آبادیهاى بخش، پرورش زنبور عسل رونق دارد. از صنایع‌دستى، فرش‌بافى در آن رایج است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۳، ۱۶، ۲۳، ۵۱، ۷۷، ۹۴، ۱۰۲).از لحاظ تقسیمات کشورى، در ۱۳۲۳ش، خفر دهستانى (به مرکزیت آبادى خفر) در شهرستان شیراز از استان هفتم (فارس) بود (ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج ۲، ص ۲۴۷، ۲۵۸). با جدا شدن بخش جهرم از فسا در ۱۳۲۳ش، بخش خفر در شهرستان جهرم تشکیل شد (ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان ۱۳۱۶، ص ۲۱ـ ۲۲؛ نیز رجوع کنید به رزم‌آرا، ج ۷، ص ۸۹). در ۱۳۶۱ش، خاوران شهر شد و در ۱۳۶۶ ش پنج دهستان کنونى در ترکیب بخش قرار گرفتند (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، ذیل «استان فارس»).طبق سرشمارى ۱۳۸۵ش، جمعیت بخش خفر ۱۹۹ ،۴۲ تن است (مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵ش، ذیل «استان فارس»). خاوران بزرگ‌ترین شهر این بخش به شمار مى‌رود و در سرشمارى همین سال بالغ بر پنج هزار تن جمعیت داشته است (همانجا). اهالى بخش به فارسى (با لهجه محلى) و ترکى سخن مى‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۵۱). مُخَک و تادوان از آبادیهاى قدیم آن به شمار مى‌روند (رجوع کنید به طوفان، ص ۲۲۱ـ۲۲۷).مهم‌ترین آثار تاریخى بخش اینهاست: قبر جاماسب نزدیک آبادى کِرادِه (در حدود نه کیلومترى جنوب غربى شهر باب‌انار)؛ بناى بقعه شیخ‌خلیفه (با سه سنگ قبر) نزدیک آبادى جِزِه/ گِزِه (در حدود دو کیلومترى جنوب شهر باب‌انار) که در این بقعه زین‌الدین على خلیفه (متوفى ۷۹۰)، حاجى‌خلیفه (متوفى ۸۰۷) و على خلیفه (متوفى ۸۵۴) مدفون‌اند؛ زیارتگاهى به نام پیربانو در آبادى کَتِه (در حدود پانزده کیلومترى جنوب شرقى باب‌انار)؛ زیارتگاه سید نورمحمد در آبادى کراده؛ زیارتگاه شاهزاده محمد در آبادى برایجان؛ امامزاده شاه غیب در آبادى آبسرد (در حدود چهل کیلومترى جنوب غربى شهر باب‌انار)؛ و امامزاده‌اى در آبادى تادَوان (مصطفوى، ص ۸۶، ۳۵۷ـ۳۶۰؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها،ج ۱۱۲، ص ۳، ۱۶، ۲۳، ۱۰۱ـ۱۰۲).شهر باب‌انار، مرکز بخش، تقریبآ در شمال قسمت میانى بخش، در فاصله حدود ۸۳ کیلومترى شمال‌غربى شهر جهرم (مرکز شهرستان)، در دامنه جنوبى کوه گرو و در ارتفاع ۱۳۳۰ مترى واقع است. رود قره‌آغاج از حدود دو کیلومترى جنوب آن مى‌گذرد. میانگین بیشترین دماى شهر در تابستانها به ْ۲۹ و میانگین کمترینِ آن در زمستانها به ْ۱۲ مى‌رسد. متوسط بارش سالانه آنجا حدود دویست میلیمتر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۱۱).باب‌انار در مسیر راه اصلى جهرم ـ شیراز قرار گرفته و با شهر شیراز (در شمال غربى) حدود ۱۰۷ کیلومتر فاصله دارد. همچنین این شهر به شهرهاى خاوران، قطب‌آباد و کَوار مرتبط است. این آبادى در ۱۳۷۵ش شهر شد (ایران. قوانین واحکام، ص ۱۵۴). جمعیت آن طبق سرشمارى ۱۳۸۵ش، ۱۷۰۲تن است (مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵ش، همانجا). وجه تسمیه آن ظاهرآ فراوانى باغهاى انار است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا). در دوره ناصرالدین شاه قاجار (حک : ۱۲۶۴ـ۱۳۱۳) با ضبط باب نار و در مشرق آبادىِ شهر خفر ذکر شده است (رجوع کنید به فسائى، ج ۲، ص ۱۳۰۱). در ۱۳۰۸ با ضبط باب‌النار در دامنه کوه، محلى بسیار با صفا و ملک قوام‌الملک، از حاکمان فارس در دوره قاجار، وصف شده است (محمدحسن میرزا مهندس، ص ۴۸۷ـ۴۸۸). در ۱۳۲۹ش، رزم‌آرا (ج ۷، ص ۱۹) باب‌انار را قصبه‌اى کوچک با هواى گرم، داراى آب آشامیدنى از چشمه‌هاى متعدد و محصولاتى مانند غلّات، میوه و مرکّبات دانسته است.پیشینه. نام خفر به معناى محکم و استوار (فسائى، ج ۲، ص ۱۲۹۸)، در منابع به صورتهاى خَبْر (از جمله: ابن‌خرداذبه، ص ۴۴؛ ابن‌بلخى، ص ۱۱۶) و شهر خفر (محمدحسن میرزا مهندس، ص ۴۸۸؛ فسائى، ج ۲، ص ۱۳۰۲) آمده است. واژه خفر با املاى کبرپیش در یکى از لوحهاى گلى تخت‌جمشید نیز ذکر شده است (طوفان، ص ۲۰۱؛ مصطفوى، ص ۴۱۷، ۴۵۶).در دوره ساسانیان (ح ۲۲۶ـ ح ۶۵۲میلادى)، خفر یکى از رستاقهاى کوره اردشیر خُرَّه بود (ابن‌خرداذبه، همانجا). جغرافى‌نویسان سده چهارم، خفر را ناحیه و شهرى مشروب از رود سَکّان، با منبر و متفاوت با خفرِ کوره اصطخر دانسته‌اند (رجوع کنید به اصطخرى، ص ۱۰۴ـ۱۰۵، ۱۲۰؛ ابن‌حوقل، ص ۲۶۷، ۲۷۵). در سده ششم شهر خفر از شهر کوار بزرگ‌تر بود و هواى لطیف، آب گوارا، غلات، میوه‌هاى سردسیرى و گرمسیرى و جامع و منبر داشت (ابن‌بلخى، ص ۱۳۴). در این سده، سمعانى (ج ۲، ص ۳۱۸) آنجا را قریه‌اى از شیراز دانسته و در سده هفتم، یاقوت حموى (ذیل «خبر») آن را شهرکى نزدیک شیراز ذکر کرده است. در سده هشتم حمداللّه مستوفى (ص ۱۱۶ـ۱۳۳) خفر را شهرى آباد و داراى قلعه مستحکمى به نام تیرخدا (تیرخداى؛ واقع در کوهى بلند نزدیک خفر) معرفى کرده است. این قلعه در سده هشتم، مدتى در اختیار حکام آل‌مظفر بود (رجوع کنید به ستوده، ج ۲، ص ۲۰۹ـ۲۱۰).در سده یازدهم، شاردن و تاورنیه در مسیر سفرشان از شیراز به جهرم و بندرعباس از کاروان‌سراى خفر یاد کرده‌اند. به نوشته شاردن (ج ۸، ص ۴۶۱ـ۴۶۲)، مقابل کاروان‌سرا، روستاى زیباى خفر با چند صد خانه قرار داشته که از دور شبیه به شهر بوده است، همچنین او آنجا را از زیباترین مکانهاى ایالت در گذشته دانسته و به خرما و میوه‌هاى مرغوب و آثارى از دوره پیش از اسلام نزدیک آبادى تادوان اشاره کرده است. تاورنیه (ج ۲، ص ۳۲۰ـ۳۲۱) نیز این منطقه را یکى از پرنعمت‌ترین مناطق ایران ذکر کرده است. در نیمه دوم سده دوازدهم على مردان‌خان زند (حک : ۱۱۹۶ـ۱۱۹۹) که با احمدخان ذوالقدر (حاکم جهرم) منازعه داشت، آسیبهایى به بلوک خفر رساند (فسائى، ج ۱، ص ۵۹۰).در ۱۲۴۷، شیروانى (ص ۲۷۳) خفر را در سه منزلى شیراز، بلوکى خوش و ناحیه‌اى دلکش، داراى سى آبادى و مردمى شیعى‌مذهب ذکر و از قبر جاماسب حکیم و علماى آنجا یاد کرده است. در دوره ناصرالدین شاه قاجار، اعتمادالسلطنه (ج ۴، ص ۲۱۸۷، نیز رجوع کنید به ص ۲۱۷۴، ۲۱۹۷) بلوک خفر را مشروب از رود خفر، به طول شانزده و عرض نیم تا ۵ر۱ فرسخ دانسته و از شکار کبک و دراج در آنجا یاد کرده است (نیز رجوع کنید به فسائى، ج ۲، ص ۱۶۰۶؛ فرصت شیرازى، ج ۲، ص ۵۴۹).در همین دوره، فسائى نیز مطالبى از خفر آورده است. او بلوک خفر را به مرکزیت آبادى خفر با حدود صد خانه ذکر کرده و از فراورده‌هاى سردسیرى و گرمسیرى آنجا یاد کرده است. علاوه بر اینها، فسایى به علماى خفر، ضابطان آنجا که از سادات حسینى خفرى بودند، ناحیه گوکان در جنوب بلوک با پنج آبادى از جمله قلعه گوکان، قشلاق طایفه اینانلو و چادرنشینان ماسلارى در بلوک خفر و شکار پازن و بلدرچین و نیز آبادیهاى بلوک اشاره کرده است (ج ۲، ص ۸۷۳، ۱۲۹۸ـ۱۳۰۲، ۱۵۷۳، ۱۶۱۸). به نوشته محمدحسن میرزا مهندس در ۱۳۰۸، بلوک خفر داراى میوه‌هاى صادراتى بود و نسبت به بلوکات فارس از هر حیث برترى داشت؛ نیز به لحاظ فراوانى درختان و کشتزارها، آبادیهاى آن به یکدیگر متصل بودند (ص ۴۸۸). در این زمان، خفر متصل به آبادى باب‌انار و متعلق به عبدالحسین‌خان میرپنجه/ میرپنج، فرزند والى کرمان، بود (رجوع کنید به همانجا؛ فسائى، ج ۱، ص ۸۰۳). در اوایل دوره پهلوى، سدیدالسلطنه مینابى (ص ۵۸۴ـ ۵۸۵)، کاروان‌سراى مخک در پنج فرسخى جهرم را ابتداى خاک بلوک خفر ذکر و از راه سنگریزه‌اى در این منطقه یاد کرده است. در همین زمانها، بلوک خفر جزو بلوکات ولایات خمسه فارس، داراى چهل آبادى و ۰۰۰،۲۶ سکنه بود (کیهان، ج ۲، ص ۲۳۶، ۲۳۸). به نوشته رزم‌آرا (ج ۷، ص ۱۴۴) شهر خفر دهى از دهستان و بخش خفر، داراى غلات و مرکّبات و ویرانه‌هاى آثار تاریخى در پیرامون آن است. این آبادى امروزه در دشت و در ارتفاع ۱۳۰۰ مترى قرار دارد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ۱۱۲، ص ۷۷). جمعیت آن در سرشمارى ۱۳۸۵ش، ۸۳۵۹ تن ضبط شده است (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵ش، همانجا).برخى از علما و بزرگان آنجا عبارت‌اند از: شمس‌الدین محمد خفرى* (معروف به فاضل خفرى دانشمند و ریاضى‌دان سده دهم، عبداللّهِ خَبْرى* ریاضى‌دان و فقیه شافعى سده پنجم، شیخ ابومحمدحسن خفرى و عبدالمطلب خفرى (از خوشنویسان سده سیزدهم؛ فسائى، ج ۲، ص ۱۲۹۹ـ۱۳۰۰؛ اشراق، ص ۸۳، ۱۵۸، ۲۱۶).



منابع : ابن‌بلخى؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ محمدکریم اشراق، بزرگان جهرم، تهران ۱۳۵۱ش؛ اصطخرى؛ اعتمادالسلطنه؛ ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان ۱۳۱۶، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب ۱۶ آبان ماه ۱۳۱۶، چاپ دوم، تهران ]بى‌تا.[؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال ۱۳۷۵، تهران: روزنامه رسمى کشور، ۱۳۷۶ش؛ ایران. وزارت کشور، اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج ۲، تهران ۱۳۲۹ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ۱۳۸۱ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران ۱۳۶۸ـ۱۳۷۹ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة القلوب؛ رزم‌آرا؛ حسینقلى ستوده، تاریخ آل‌مظفر، تهران ۱۳۴۶ـ۱۳۴۷ش؛ محمدعلى سدیدالسلطنه، سفرنامه سدیدالسلطنه: التدقیق فى سیرالطریق، چاپ احمد اقتدارى، تهران ۱۳۶۲ش؛ سمعانى؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا، سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران ۱۳۱۵، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ جلال طوفان، شهرستان جهرم، شیراز ۱۳۸۱ش؛ محمدنصیربن جعفر فرصت شیرازى، آثار عجم، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ۱۳۷۷ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :۱۱۲ جهرم، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ۱۳۶۹ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ۱۳۶۷ش؛ ناصر کرمى، جهرم، ج ۱، جهرم ۱۳۸۱ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصّل ایران، تهران ۱۳۱۰ـ۱۳۱۱ش؛ محمدحسن میرزا مهندس،«راپورت مسافرت سال ۱۳۰۸قمرى: از شیراز به فسا و دارابجرد و جهرم و خفر و کوار»، چاپ ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین، ج ۲۲ (۱۳۵۶ش)؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :۱۳۷۵ شناسنامه آبادیهاى کشور، استان فارس، شهرستان جهرم، تهران ۱۳۷۶ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :۱۳۸۵ نتایج تفصیلى کل کشور، ۱۳۸۵ش.Retrieved Sep. ۱۲, ۲۰۱۰, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census ۸۵/census۸۵.natayej/census۸۵. rawdata;محمدتقى مصطفوى، اقلیم پارس، تهران ۱۳۴۳ش؛ احمد معرفت، کوهها و غارهاى ایران، تهران ۱۳۷۳ش؛ نقشه راهنماى استان فارس، مقیاس ۰۰۰، ۰۰۰،۱:۱، تهران: گیتاشناسى، ]بى‌تا.[؛ یاقوت حموى؛Jean Chardin, Voyoges du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l&#۳۹;Orient, ed. L. Langles, Paris ۱۸۱۱; Jean-Baptiste Tavernier, Les six voyages de Turquie et de Perse, introduction et notes de Stephane Yerasimos, Paris ۱۹۸۱.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده