خفاش
معرف
تنها پستاندار باتوانایى پرواز، با نامهاى فارسى شب‌پره، شب‌پرک، شبکور، و عربىِ خفّاش/ خُشّاف، وطواط، فَأرُالّلیل، فأرالجوّ (براى ریشه، مشتقات و وجه‌تسمیه خفاش رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ص 253؛ ابن‌منظور، ذیل «خشف»؛ دمیرى، ج 2، ص 227ـ229)
متن
خفاش، تنها پستاندار باتوانایى پرواز، با نامهاى فارسى شب‌پره، شب‌پرک، شبکور، و عربىِ خفّاش/ خُشّاف، وطواط، فَأرُالّلیل، فأرالجوّ (براى ریشه، مشتقات و وجه‌تسمیه خفاش رجوع کنید به ابوریحان بیرونى، ص 253؛ ابن‌منظور، ذیل «خشف»؛ دمیرى، ج 2، ص 227ـ229).خفاشها متعلق به راسته دست‌بالیان، داراى نوزده خانواده و بیش از هزارگونه‌اند. آنها به دو زیر راسته بزرگ خفاشهاى بزرگ/ میوه‌خوار و خفاشهاى کوچک/ حشره‌خوار تقسیم مى‌شوند. خفاشهاى کوچک برخلاف انواع بزرگ، قدرت بینایى ضعیف اما سازوکارى پیچیده در حنجره و گوش براى تولید و دریافت امواج صوتى محیط دارند. خفاشها، همچون دیگر پستانداران، بچه‌زایند و بچه‌هاى خود را شیر مى‌دهند و حتى گاه به خواب زمستانى مى‌روند. با وجود برخى فواید مهم آنها در طبیعت از جمله گرده‌افشانى و حشره‌خوارى، در انتقال بیمارى هارى و هیستوپلاسموز (نوعى بیمارى قارچى) به انسان دخیل‌اند. خفاشها تقریبآ در همه‌جا به غیر از قطب و بیابانهاى داغ زندگى مى‌کنند (گژیمک، ج 13، ص 307ـ317؛ >علوم جانورى<، ج 2، ص 38، 121؛ >دایرة‌المعارف پرواز<، ج 1، ص 132ـ134؛ >دایرة‌المعارف علوم مگیل<، ذیل "Bats"؛ براى اطلاع از گونه‌ها، پراکنش و نحوه زندگى خفاشهاى ایران رجوع کنید به اعتماد، 1348ش؛ سپهى‌راد، 1383ش؛ د. ایرانیکا، ذیل "Bats"؛ هرینگتون، ص80ـ85؛ فیروز، ص 344ـ352).در کتب تاریخى از جمله منابع جانورشناسى اسلامى، اطلاعات فراوانى درباره خفاش آمده که بسیارى از آنها کاملا دقیق و مطابق دانش امروزى است، از جمله اینکه خفاش شبها پرواز مى‌کند (جاحظ، ج 1، ص30)، گوشهایى بزرگ و برجسته دارد و بچه‌زاست (همان، ج 3، ص 529، ج 4، ص 396، ج 6، ص 321، ج 7، ص 126)، غذایش از حشرات و خون حیوانات (همان، ج 3، ص 336، 527ـ528) و میوه (دمیرى، ج 2، ص230) است، به گردو و انار بسیار علاقه دارد (جاحظ، ج 3، ص 538؛ طوسى، ص 543)، اما از برگ خیار بیزار است (دمیرى، ج 2، ص 231). همچنین قدرت زیادى در پرواز دارد (ابشیهى، ج 2، ص 238؛ نیز رجوع کنید به جاحظ، ج 3، ص 526ـ 539؛ ج 5، ص 203، ج 6، ص 321؛ ابن‌قتیبه، ج 1، جزء2، ص 108؛ شهمردان‌بن ابى‌الخیر، ص 122؛ قزوینى، ص 227، 260، 432ـ433؛ بلدى، ص 262، 315، 359؛ دمیرى، ج 2، ص 227ـ 231). در منابع تاریخى گاه بیان خصوصیات خفاش با خرافه همراه بوده است (براى نمونه رجوع کنید به جاحظ، ج 3، ص 534؛ طوسى، همانجا). در منابع به دشمنى مار و خفاش نیز تأکید شده است (رجوع کنید به جاحظ، ج 5، ص 353؛ جمالى‌یزدى، ص 70).باورها، دیدگاههاى دینى، و در ادبیات. در عهد عتیق (سفر لویان، 19:11)، خفاش جانورى ناپاک است (نیز رجوع کنید به اشعیاء، 20:2). در بندهش (ص 79، 83)، شب کور نوعى مرغ (= پرنده) دانسته شده که به مرغ، سگ و موش شباهت دارد و از نسل کیومرث است. در شایست ناشایست (فصل 9، بند14)، گفته شده که فاصله بین مرده و زنده، به نازکى پر ]= بال[ sawag(=خفاش) است. در اسطوره‌هاى یونان آلسیتوئه، دختر مینیاس، به علت شرکت نکردن در مراسم دیونوسیا مورد خشم قرار گرفت و به خفاش تبدیل شد (حرب، ص 43).در تفاسیر پرنده‌اى را که پس از دمیدن حضرت عیسى علیه‌السلام در پاره‌اى گل، پریدن گرفت، خفاش دانسته‌اند (رجوع کنید به محمدبن جریر طبرى، ذیل آل‌عمران: 49؛ اسفراینى، ج 1، ص 359). در خطبه‌اى از حضرت على علیه‌السلام (رجوع کنید به نهج‌البلاغه، خطبه 155، ص 217ـ218) خصوصیات شگفت‌انگیز این جانور ذکر شده است. کشتنش، مذموم (رجوع کنید به جاحظ، ج 3، ص 538) و خوردن گوشتش حرام (شهید اول، ج 3، ص 11) است.خفاش در اشعار فارسى اغلب با صفت شبگردى و دورى گزیدن از خورشید وصف شده است (رجوع کنید به مسعودسعد سلمان، ص 5، بیت 5؛ سنایى، ص 325، بیت 6256؛ نظامى، ص 341، بیت 9؛ عطار، 1365ش، ص 137ـ138، بیت 2457ـ2470؛ نیز رجوع کنید به عطار، 1356ش، ص160ـ161؛ سهروردى، ج 3، ص 301ـ302). در اشعار و امثال عربى نیز به گوشه‌نشینى، روز کورى و دورى خفاش از خورشید اشاره شده است (رجوع کنید به شکر، ج 2، ص10ـ13). کشاجم که تألیفاتش درباره جانوران و شکار آنها معروف است، در دیوان خود (ص 317) با اشاره به احسان خفاش در نگهدارى از بچه، فرزند خود را به نیکى با پدر دعوت مى‌کند.کاربردها. جالینوس (به نقل رازى، ج20، ص 377) مالیدن مغز خفاش بر پوست را مانع روییدن مو و اکتحال آن را در چشم در مراحل اولیه بیمارى آب مروارید براى درمان آن مؤثر مى‌داند (نیز رجوع کنید به على‌بن سهل طبرى، ص 435ـ436؛ جمالى‌یزدى، ص70ـ71). حکیم]اسحاق؟[بن حنین نیز خفاش را گرم و خشک و از بین برنده سفیدى چشم، ظَفَرَة (ناخنک چشم) و تقویت‌کننده بینایى مى‌داند (به نقل رازى، ج 20، ص 378). قدما براى خفاش خواص متعدد دیگرى نیز قائل بودند، از جمله اینکه پخته سر خفاش در روغن زنبق براى درمان نقرس، فلج، رعشه، ربو (آسم) و تورم بدن مفید است (دمیرى، ج 2، ص 232ـ233). هر چند آنچه که در منابع دوره اسلامى آمده اغلب تکرار نوشته‌هاى پیشینیان است (رجوع کنید به ابن‌سینا، ج 2، کتاب 2، ص 779؛ شهمردان‌بن ابى‌الخیر، ص 122ـ123؛ ابن‌بیطار، ج 2، ص 65؛ قزوینى، ص 433؛ انصارى شیرازى، ص 149؛ حکیم مؤمن، ص 105ـ106؛ انطاکى، ج 1، ص 161؛ در معرفت بعضى امور فلاحت، ص 167؛ عقیلى علوى شیرازى، ص 395).منابع : محمدبن احمد ابشیهى، المستطرف فى کلّ فنّ مستظرف، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت 1406/1986، چاپ افست قم 1368ش؛ ابن‌بیطار؛ ابن‌سینا؛ ابن‌قتیبه، عیون‌الاخبار، چاپ یوسف‌على طویل و مفید محمد قمیحه، بیروت ?] 1985[؛ ابن‌منظور؛ ابوریحان بیرونى، الصیدنة؛ شهفوربن طاهر اسفراینى، تاج‌التراجم فى تفسیر القرآن للاعاجم، چاپ نجیب مایل هروى و على‌اکبر الهى خراسانى، ج 1، تهران 1375ش؛ اسماعیل اعتماد، پستانداران ایران: خفاشهاى ایران و کلید تشخیص آنها، تهران 1348ش؛ على‌بن حسین انصارى‌شیرازى، اختیارات بدیعى (قسمت مفردات)، چاپ محمدتقى میر، تهران 1371ش؛ داوودبن عمر انطاکى، تذکرة اولى‌الالباب و الجامع للعجب العجاب، چاپ على شیرى، بیروت 1411/1991؛ عبدالرحمان‌بن محمد بلدى، کتاب الکافى فى البیزرة، چاپ احسان عباس و عبدالحفیظ منصور، بیروت 1403/1983؛ بندهش ]گردآورى[ فرنبغ ددگى، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس، 1369ش؛ عمروبن بحر جاحظ، کتاب الحیوان، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر ?] 1385ـ1389/ 1965ـ 1969[، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ مطهربن محمد جمالى یزدى، فرخ‌نامه : دائرة‌المعارف علوم و فنون و عقائد، چاپ ایرج افشار، تهران 1346ش؛ طلال حرب، معجم اعلام الاساطیر و الخرافات فى المعتقدات القدیمة، بیروت 1420/1999؛ محمدمؤمن‌بن محمدزمان حکیم مؤمن، تحفه حکیم مؤمن، چاپ سنگى تهران 1277، چاپ افست 1378؛ در معرفت بعضى امور فلاحت، ]از مؤلفى ناشناخته[، در احمدرضا یاورى، مقدمه‌اى بر شناخت کشاورزى سنتى ایران، تهران 1359ش؛ محمدبن موسى دمیرى، حیاة‌الحیوان الکبرى، چاپ ابراهیم صالح، دمشق 1426/2005؛ محمدبن زکریا رازى، کتاب الحاوى فى الطب، حیدرآباد، دکن 1374ـ1393/ 1955ـ 1973؛ خدیجه سپهى‌راد، شناخت انواع خفاشهاى کرمان و نحوه تعذیه آنها، کرمان 1383ش؛ مجدودبن آدم سنایى، دیوان، چاپ مظاهر مصفا، تهران 1336ش؛ یحیى‌بن حبش سهروردى، مجموعه مصنفات شیخ‌اشراق، ج 3، چاپ حسین نصر، تهران 1373ش؛ شاکر هادى شکر، الحیوان فى الادب العربى، بیروت 1405/1985؛ شایست ناشایست: متنى به زبان پارسى میانه (پهلوى ساسانى)، آوانویسى و ترجمه کتایون مزداپور، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، 1369ش؛ شهمردان‌بن ابى‌الخیر، نزهت‌نامه علائى، چاپ فرهنگ جهانپور، تهران 1362ش؛ محمدبن مکى شهید اول، الدروس الشرعیة فى فقه الامامیة، قم 1412ـ1414؛ على‌بن سهل طبرى، فردوس الحکمة فى الطب، چاپ محمد زبیر صدیقى، برلین 1928؛ محمدبن جریر طبرى؛ محمدبن محمود طوسى، عجایب المخلوقات، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1345ش؛ محمدبن ابراهیم عطار، مصیبت‌نامه، چاپ نورانى وصال، تهران 1356ش؛ همو، منطق‌الطیر: مقامات الطیور، چاپ صادق گوهرین، تهران 1365ش؛ عقیلى علوى شیرازى؛ على‌بن ابى‌طالب (ع)، امام اول، نهج‌البلاغة، چاپ صبحى صالح، قاهره 1411/1991؛ اسکندر فیروز، حیات وحش ایران: مهره‌داران، تهران 1378ش؛ زکریابن محمد قزوینى، عجایب‌المخلوقات و غرائب الموجودات (تحریر فارسى)، چاپ نصراللّه سبوحى، ]تهران[ 1361ش؛ محمودبن حسین کشاجم، دیوان، چاپ خیریه محمد محفوظ، بغداد 1390/1970؛ مسعودسعد سلمان، دیوان، چاپ غلامرضا رشید یاسمى، تهران 1362ش؛ الیاس‌بن یوسف نظامى، کتاب خسرو و شیرین، چاپ وحید دستگردى، تهران 1313ش؛Animal sciences, ed. Allan B. Cobb, New York: Macmillan Reference USA, 2002; EIr., s.v. "Bats" (by A.F. DeBlase); Encyclopedia of flight , ed. Tracy Irons-Georges, Pasadena, Claif.: Salem Press, 2002; Bernhard Grzimek, Grzimek's animal life encyclopedia, Detroit 2003-2004; Fred A. Harrington, A guide to the mammals of Iran, Tehran 1977; Magill's encyclopedia of science: animal life, ed. Carl W. Hoagstrom, Pasadena, Calif.: Salem Press, 2002.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد صدر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده