خطیبی نوری حسین
معرف
ادیب، شاعر و دولتمرد معاصر
متن
خطیبى نورى، حسین، ادیب، شاعر و دولتمرد معاصر. وى در 31 تیر 1295/ 21 رمضان 1334 در تهران زاده شد. پدرش شیخ‌محمدعلى نورى (متوفى 1305) مدرّس حکمت در مدرسه مروى تهران بود، در عین حال نیابت تولیت آن را برعهده داشت (خطیبى، 1377ش ب، ص 254). خطیبى از اوان کودکى نزد پدر شاهنامه را آموخت (همو، 1339ش، ص 18). در 1302ش به مدرسه ابتدایى ثریا رفت. در 1307ش پس از طى دوره ابتدایى، در دبیرستان اقدسیه نام‌نویسى کرد و در 1313ش دوره دوم متوسطه را در رشته ادبى دارالفنون به پایان رساند. در همان سالها با حضور در انجمن ادبى ایران، در منزل شیخ‌الرئیس افسر، و قرائت شعرهاى خود در شاعرى کارآزموده گردید (همو، 1377ش ب، ص 257ـ258).در 1313ش در رشته ادبیات فارسى دانشگاه تهران نام‌نویسى کرد (همان، ص260). در 1316ش به دستور على‌اصغر حکمت*، وزیر معارف، منشى فرهنگستان ایران و تندنویس مؤسسه وعظ و خطابه شد و دروسى را که در این مؤسسه تدریس مى‌شد با کمک لطفعلى صورتگر* به چاپ رسانید (همان، ص 266ـ267).پس از اخذ دانشنامه کارشناسى در 1316ش در نخستین دوره دکترى زبان و ادبیات فارسى دانشسراى عالى به‌همراه محمد معین* (متوفى 1350ش)، ذبیح‌اللّه صفا* (متوفى 1378ش) و پرویز خانلرى* (متوفى 1369ش) پذیرفته شد و در حین تحصیل به دعوت محمدتقى بهار* (ملک‌الشعراء) به عنوان دبیر در دانشسراى عالى به تدریس دستور زبان فارسى پرداخت (همان، ص 267ـ268). پس از دو سال، دروس دوره دکترى را پایان برد و موضوع رساله دکترى خود را با عنوان نثر فنى فارسى از آغاز تا پایان قرن هفتم به راهنمایى ملک‌الشعراى بهار انتخاب کرد، اما پیش از تدوین و دفاع از آن، دوره نظام وظیفه را طى سالهاى 1318ـ1320ش در دانشکده افسرى تهران گذراند. وى ضمن خدمت وظیفه در دانشکده افسرى زبان فارسى را به دانشجویان آنجا تدریس کرد و تا چند سال بعد هم آن را ادامه داد (همان، ص 283). در 1324ش رساله دکترى او با تأیید هیئت داوران، محمدتقى بهار، على‌اصغر حکمت، ابراهیم پورداود* و بدیع‌الزمان فروزانفر*، با قید بسیار خوب به تصویب رسید. سپس با بیمارى ملک‌الشعراى بهار تدریس سبک‌شناسى به او واگذار شد. او پس از درگذشت بهار در اردیبهشت 1330، تدریس در مقام استادى کرسى سبک‌شناسى را تا بهمن 1357 ادامه داد (رجوع کنید به همان، ص 271ـ272).خطیبى در کنار شغل دانشگاهى مشاغل دیگرى نیز عهده‌دار شد: در 1320ش به درخواست عیسى صدیق اعلم، وزیر معارف، ریاست کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران را داشت و در دانشکده حقوق با عبداللّه معظمى، معاون دانشکده، آشنا شد. چندى بعد به توصیه عبداللّه معظمى، نایب رئیس وقت مجلس، نیابت ریاست روزنامه رسمى کشور و سپس ریاست آن را تا 1342ش عهده‌دار شد (رجوع کنید به همان، ص 287ـ288؛ همو، 1382ش، ص 111ـ112). او به واسطه بهار با دهخدا* آشنا شد که در خانه خود به گردآورى یادداشتهاى لغت‌نامه مشغول بود. سپس عبداللّه معظمى به پایمردى خطیبى مقدمات آماده‌سازى لغت‌نامه را فراهم کرد و با تشویق شمارى از نمایندگان مجلس چهاردهم در ارائه طرحى به منظور طبع و نشر لغت‌نامه با بودجه مجلس همت گماشت. خطیبى کارهاى مالى و ادارى این طرح را عهده‌دار گردید و مقدمه چاپ نخست جلد اول لغت‌نامه را نوشت که به امضاى سردار فاخر، رئیس وقت مجلس، انتشار یافت (همو، 1377ش ب، ص 289ـ290).در 1326ش، به تشویق عبداللّه معظمى به جمعیت شیروخورشید سرخ ایران پیوست و تا بهمن 1357 همکارى افتخارى خود را ادامه داد. در 1327ش به عضویت هیئت مدیره و از اردیبهشت 1328 به سمت مدیرعامل جمعیت مذکور برگزیده شد اما در تمام دوران مدیریت خود تا بهمن 1357 هیچ حقوقى دریافت نکرد (همو، 1342ش، ص 151؛ همو، 1382ش، ص 129ـ132).او در طى سى و اندى سال مدیریت جمعیت شیروخورشید سرخ خدمات بسیارى را از قبیل تأسیس بیمارستان، امداد به آسیب‌دیدگان حوادث طبیعى و ایجاد سازمان جوانان جمعیت شیروخورشید سرخ در ایران و کشورهاى همسایه ایران به انجام رساند (رجوع کنید به خطیبى نورى، 1382ش، ص 161ـ224).خطیبى از 25 تیر 1332 تا سقوط دولت دکتر مصدق در 28 مرداد 1332 مدیرکل دفتر نخست‌وزیرى مصدق بود (رجوع کنید به همو، 1377ش الف، ص 230ـ233). از 1341ش تا انقلاب اسلامى نماینده دوره‌هاى 21 تا 24 مجلس و از 1344ش نایب رئیس مجلس شد (رجوع کنید به همان، ص 236ـ246؛ همو، 1382ش، ص 301ـ302). پس از پیروزى انقلاب (1357ش) در دادگاه انقلاب محکوم به حبس گردید (رجوع کنید به ترابى، 1380ش الف، ص 318). پس از اتمام دوره محکومیت مدتى خانه‌نشین بود و در 1370ش به دعوت دانشگاه تربیت مدرّس، استاد مدعو در دوره کارشناسى‌ارشد و دکترى شد. وى علاوه بر تدریس و برعهده گرفتن نظارت و راهنمایى رساله‌هاى دکترى، به عنوان عضو هیئت داوران در جلسات دفاعیه دانشجویان شرکت کرد و تا زمانى که حیات داشت از تعلیم و تدریس بازنماند.خطیبى از اوان جوانى تا واپسین سالهاى عمر حافظه‌اى خارق‌العاده داشت و در حفظ، نقل و روایت اشعارِ شاعران گذشته و معاصر و نقد و تتبع در آثارشان، نزد ادیبان پرآوازه بود. بارها قریحه شعرى خود را آزمود و در دو دهه پایانى عمر چند منظومه سرود، از جمله مثنوى بلند «اى زبان پارسى» در موضوع فرهنگ ایران و نقش زبان فارسى در گسترش آن که نخستین‌بار ابیاتى از آن در نامواره دکتر محمود افشار (ج 4، تهران 1367ش، ص 1949ـ1952) به طبع رسید و دیگر ترجمه منظوم او از یک قصیده عربى سعدى (رجوع کنید به ترابى، 1380ش ب، ص 846ـ848). خطیبى در 31 شهریور 1380 براثر ابتلا به سرطان کبد درگذشت و در جوار مقبره امامزاده طاهر کرج به خاک سپرده شد.مهم‌ترین اثر تحقیقى او کتاب فن نثر در ادب پارسى است که آن را به توصیه و سفارش استاد خود، بهار در دو جلد نوشت، که جلد نخست آن در 1364ش منتشر شد. علاوه بر این شمارى مقاله و خطابه از او در مجلات و نشریات ادبى و فرهنگى به چاپ رسیده است از جمله: «مختصرى راجع به آثار و سبک اشعار دکتر محمد اقبال لاهورى، شاعر پارسى‌گوى پاکستان» (مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، سال اول، ش 1، مهر 1332، ص 56ـ68)؛ «نثر فارسى ابن‌سینا» (همان، سال 1، ش 4، تیر 1333، ص 91ـ 98)؛ «اقبال و سبک هندى» (یغما، سال 7، ش 5، مرداد 1333، ص 210ـ218)؛ «سبک اشعار بهار» (همان، سال 4، ش 10، دى 1330، ص 454ـ 461، ش 11، بهمن 1330، ص 496ـ 500)؛ «یادى از استادم بدیع‌الزمان فروزانفر» (کلک، ش 73ـ75، فروردین و خرداد 1375، ص 202ـ208؛ براى فهرست مقاله‌هاى دیگر خطیبى رجوع کنید به خطیبى نورى، 1382ش، پیوست 1، ص 361ـ362).منابع : محمد ترابى، «در اندوه درگذشت دکتر حسین خطیبى»، بخارا، سال 4، ش 1 (مرداد ـ شهریور 1380الف)؛ همو، «دکتر حسین خطیبى و ترجمه منظوم پارسى او از یک قصیده عربى شیخ اجل سعدى»، ایران‌شناسى، دوره جدید، سال 13، ش 4 (زمستان 1380ب)؛ حسین خطیبى نورى، «پهلوى دوم از سردرگمى تا خودکامگى: گفت‌وگو با دکتر حسین خطیبى»، گفت‌وگوکننده: مرتضى رسولى‌پور، تاریخ معاصر ایران، سال 2، ش 7 (پاییز 1377الف)؛ همو، رنج رایگان: خاطرات سیاسى، فرهنگى و اجتماعى دکتر حسین خطیبى، به کوشش مرتضى رسولى‌پور، تهران 1382ش؛ همو، «شاهکار زبان فارسى : شاهنامه فردوسى»، سالنامه دنیا، سال 16 (1339ش)؛ همو، «مؤسسات علمى، ادبى و دانشگاهى تهران و مشاهیر فرهنگى ایران قبل از شهریور 1320 و بعد از آن: گفت‌وگو با دکتر حسین خطیبى»، گفت‌وگوکننده: مرتضى رسولى‌پور، تاریخ معاصر ایران، سال 2، ش 6 (تابستان 1377ب)؛ همو، «وقتى به‌کمک هموطنان سانحه دیده میرویم»، سالنامه دنیا، سال 19 (1342ش).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مرتضی رسولی پور و گروه زبان و ادبیات

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده