خطیب عمری تبریزی محمدبن عبدالله
معرف
محدّث، رجالى و مفسر قرن هشتم
متن
خطیب عُمَرى تبریزى، محمدبن عبداللّه، محدّث، رجالى و مفسر قرن هشتم. کنیه‌اش ابوعبداللّه و لقبش ولى‌الدین بود و به خطیب‌الفخریه نیز شهرت داشت. از زندگى او اطلاعى در دست نیست. شهرتش به‌سبب تألیف کتاب مشکاة‌المصابیح است که تدوین دوباره کتاب مصابیح‌السنة بَغَوى فَراء* (متوفى 516) براساس ابواب فقهى است.خطیب عمرى کتاب خود را در 29 عنوان، 327 باب و 1308 فصل براساس ابواب فقهى مرتب کرد. او در کتاب خویش نام راویان احادیث مفرد (احادیثى که راوى آن به نحوى تک باشد) و صحابى روایت‌کننده حدیث را که بغوى ذکر نکرده، آورده است. وى تألیف این کتاب را در رمضان 737 به پایان رساند (خطیب عمرى، ج 1، ص 3ـ4؛ حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1699؛ کتّانى، ص 145). خطیب عمرى مشکاة‌المصابیح را به توصیه شیخ اجازه‌اش، حسین‌بن عبداللّه طیّبى (متوفى 743)، نوشت (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 69).به گفته خطیب عمرى (ج 1، ص 6ـ7)، هر باب این کتاب به سه فصل تقسیم شده است. در فصل نخست روایاتى آمده است که محمدبن اسماعیل بخارى و مسلم‌بن حجّاج نیشابورى به‌طور مشترک نقل کرده‌اند. در فصل دوم هر باب روایات دیگر محدّثان بزرگ اهل سنّت آمده است. خطیب عمرى (ج 1، ص 4ـ6)، خود، محدّثان بزرگ اهل سنّت را نام برده است. وى در فصل سوم نیز روایاتى منقول از دیگر محدّثان بزرگ اهل سنّت را جاى داده است.خطیب عمرى در مقدمه مختصرى بر کتاب خود، به توضیح روش خویش پرداخته است. او در نقل روایات، با رعایت جانب اختصار، روایات تکرارى را حذف و در موارد اندکى نیز به دست نیافتن به روایت، به شکلى که بغوى نقل کرده، یا وجود نقلى مخالف آن در منابع اشاره کرده ست (رجوع کنید به ج 1، ص 7). وى همچنین به بیان نوع روایات همچون غریب و ضعیف پرداخته و 1511 روایت نیز افزوده است (رجوع کنید به ج 1، ص 8، مقدمه، ص ح).طیّبى اولین کسى است که در تکمیل و شرح مشکاة المصابیح، کتاب الکاشف عن حقائق‌السنن را در 743 نوشت (ابن‌حجر عسقلانى، ج 2، ص 68ـ69؛ حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون1700). این شرح با تحقیق ابوعبداللّه محمدعلى سَمَک به چاپ رسیده است (بیروت 1422). از دیگر شروح مشکاة‌المصابیح، کتاب مرقاة‌المفاتیح (بیروت 2007) ملاعلى قارى (متوفى 1014) است. ابوالحسن عبیداللّه‌بن محمد رحمانى مبارکفورى (متوفى 1414) نیز شرح مرعاة‌المفاتیح: شرح مشکاة‌المصابیح (بنارس هند 1404) را بر این کتاب نوشته است (براى آگاهى از دیگر شروح این کتاب رجوع کنید به حاجى‌خلیفه، همانجا). به گفته بغدادى (ج 1، ستون 729)، على‌بن محمد جرجانى (متوفى 816) نیز حاشیه‌اى بر مشکاة‌المصابیح نگاشته است.مشکاة‌المصابیح به فارسى ترجمه و شرح (رجوع کنید به بروکلمان، ج 6، ص240ـ242) و به انگلیسى ترجمه و چاپ شده است (رجوع کنید به سرکیس، ج 1، ستون 628؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «بغوى»).مشکاة‌المصابیح نخستین بار در 1315 در سن‌پترزبورگ سپس در 1345 در دهلى به چاپ رسید و محمد ناصرالدین الَبانى (بیروت 1405) و سعید محمد لحّام (بیروت 1411) نیز این کتاب را تصحیح و چاپ کرده‌اند (براى چاپهاى دیگر کتاب رجوع کنید به سرکیس، ج 1، ستون 627). حافظ ابن‌حجر عسقلانى در کتاب هدایة‌الرواة إلى تخریج أحادیث المصابیح و المشکاة (الدمام 1422) احادیث کتابهاى مصابیح و المشکاة را استخراج کرده است. محمد لقمان سِلَفى نیز در کتاب هدى الثقلین فى أحادیث الصحیحین التى أوردها المحدّث الخطیب التبریزى فى مشکاة‌المصابیح (ریاض 1421) احادیث این کتاب (2704 حدیث) را براساس ابواب فقهى مرتب کرده است.سامِح‌بن جادبن على أبوعبداللّه با همکارى أبوعِلِیّین رجائى‌بن محمد مصرى مکى در کتاب مُذَکَّرة‌الإتمام الصریح لتحقیق مشکاة‌المصابیح (قاهره ]بى‌تا.[) به تحقیق احادیث کتاب مشکاة‌المصابیح و بیان تعلیقات جدید محمد ناصرالدین البانى، که در تصحیح نخستین وى نیامده بوده، پرداخته است.خطیب عمرى پس از تألیف مشکاة‌المصابیح، اسامى رجال آن را استخراج کرد و همراه با شرح مختصرى در احوال آنها در کتاب الإکمال فى أسماء رجال المشکاة آورد. وى این اثر را در 740 به پایان برد (بروکلمان، ج 6، ص 239؛ بغوى، ج 1، مقدمه مرعشلى، ص 73). علاوه بر این، عبدالحق‌بن سیف‌الدین دهلوى (متوفى 1052) نیز در کتاب إکمال أسماء رجال مشکاة‌المصابیح (دمشق 1427) اسامى خلفا، فرزندان، اهل بیت و زنان پیامبر در این کتاب را جمع‌آورى کرده است.غرة‌التأویل فى التفسیر و مجالس فى التفسیر و الموعظة نیز از آثار خطیب عمرى است. او در 749 درگذشت (حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1197؛ بغدادى، ج 2، ستون 156؛ کحّاله، ج10، ص 212).منابع : ابن‌حجر عسقلانى، الدر الکامنة فى اعیان المائة الثامنة، بیروت 1414/1993؛ کارل بروکلمان، تاریخ‌الادب العربى، ج 6، نقله الى العربیة یعقوب بکر، قاهره 1977؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1ـ2، در حاجى‌خلیفه، ج 5ـ6؛ حسین‌بن مسعود بغوى، مصابیح‌السنّة، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلى، محمدسلیم ابراهیم سماره، و جمال حموى ذهبى، بیروت 1407/1987؛ حاجى‌خلیفه؛ محمدبن عبداللّه خطیب عمرى، مشکاة المصابیح، چاپ محمد ناصرالدین البانى، بیروت 1405/1985؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛ محمدبن جعفر کتّانى، الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، کراچى 1379/1960؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛EI2, s.v. "Al- Baghawi, Abu Muhammad al-Husayn b. Mas`ud" (by J. Robson).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی توکلی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده