خطیب عمری
معرف
شهرت یاسین‌بن خیراللّه‌بن محمودبن موسى الخطیب‌بن على‌بن حاج‌قاسم عمرى، مورخ، ادیب، شاعر و از فضلاى موصل در سده دوازدهم و سیزدهم (عزاوى، ج 2، ص 46؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 11)
متن
خطیب عُمَرى، شهرت یاسین‌بن خیراللّه‌بن محمودبن موسى الخطیب‌بن على‌بن حاج‌قاسم عمرى، مورخ، ادیب، شاعر و از فضلاى موصل در سده دوازدهم و سیزدهم (عزاوى، ج 2، ص 46؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 11). او نسب خود را به عمربن خطّاب، خلیفه دوم، مى‌رساند (خطیب عمرى، مقدمه سامرائى، ص 21).خطیب عمرى در حدود 1157 در خانواده‌اى صاحب‌نام و اهل علم به دنیا آمد. پدرش، خیراللّه، عالم به طب و ادب و تصوف و فقه، و برادرش محمدامین نیز از فضلا و مورخان مشهور عصر خود بود (رجوع کنید به عزاوى، ج 2، ص40؛ عمرطالب، ص 3؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج 5، ص 107، ج 6، ص 267؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 11). اطلاعات ما از زندگى اجتماعى و خانوادگى خطیب عمرى ناچیز است. دوره زندگى وى عصر ظهور و درخشش تصوف و بزرگان صوفیه در عرصه‌هاى مختلف اجتماعى و سیاسى در سراسر قلمرو اسلامى بود. خطیب عمرى نیز همچون برخى از نویسندگان آن عصر به تصوف توجه داشت و توانایى‌اش در عرضه اطلاعات درباره این موضوع کسب عنوان زاهد را براى وى به دنبال داشت. همچنین او اجازه نقل معارف صوفیه را، به‌ویژه در دو طریقت قادریه و نقشبندیه، از شیخ عثمان‌بن یوسف‌بن عزالدین قادرى خطیب (عثمان‌الخطیب)، مشهور به اسود موصلى (رجوع کنید به خطیب عمرى، مقدمه سامرائى، ص 23)، دریافت کرد (سالم عبدالرزاق احمد، ج 6، ص 267، پانویس 1؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 11ـ12).خطیب عمرى در سرودن شعر نیز توانمند بود. چلبى در مجموعه خود ( 1927ب، ص 152) قصایدى از وى نقل کرده و او را از شعرا و مصنفان دانسته است. همچنین، منظومه‌اى با عنوان مقاصدالتعبیر در موضوع تعبیر خواب از خطیب عمرى به دست آمده که شاهد دیگرى بر توانایى شعر سرودن اوست (رجوع کنید به ادامه مقاله). برادرش محمدامین هم به شناخت او از شعر و نظم اشاره کرده است (رجوع کنید به سالم عبدالرزاق احمد، ج 7، ص 245؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 12ـ13).اعتبار و شهرت خطیب عمرى عمدتآ به‌سبب تحقیقات و تألیفات وى است. اینکه او شاگرد چه کسانى بوده است چندان معلوم نیست و فقط برخى اشارات خود وى در قسمتهاى مختلف تألیفاتش، اطلاعات اندکى به ما مى‌دهد. براین اساس، گذشته از پدر و برادرش، استادان او در معارف صوفیه اسود موصلى و در علوم فقهى ملاعبدالقادربن محیى‌الدین أربلى موصلى بودند. محمدبن قاسم عبدلى نیز استاد وى بود (سالم عبدالرزاق احمد، ج 6، ص 267؛ خطیب عمرى، مقدمه عمادعلى حمزه، ص 15).خطیب عمرى پس از 1232 در موصل وفات یافت (سالم عبدالرزاق احمد، ج 5، ص 64، ج 6، ص 186، 188، 267، ج 7، ص 245؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص 389؛ قس بغدادى، هدیه، ج 2، ستون 512 :1224؛ عزاوى، ج 2، ص 46: 1224).خطیب عمرى بیش از بیست اثر از خود به جا گذاشته است (خطیب عمرى، مقدمه عماد على‌حمزه، ص 12، 17؛ قس عماد عبدالسلام رئوف، همانجا) که تمامآ جمع‌آورى از کتابهاى معروف پیشینیان است و به جز آنهایى که درباره تاریخ عصر مؤلف یا کمى پیش از وى است بقیه آثار او از اهمیت چندانى برخوردار نیستند (چلبى، 1927الف، ص 235). از آثار وى اینهاست: 1) الآثارالجلیة. موضوع آن تاریخ است و به شیوه سال‌شمار نوشته شده است. خطیب عمرى در این اثر وقایع تاریخى از سال اول تا پایان 1210 هجرى را ذکر کرده است. براساس آنچه که او در مقدمه این کتاب نوشته، اطلاعات اولیه را از آثار مورخان معروفى چون ابن‌اثیر، ابن‌خلّکان و ابن‌الوردى جمع‌آورى کرده و مطالبى را هم با تکیه بر شنیده‌هایش از استادان آن عصر ذکر نموده است. همچنین، در این اثر برخى حوادث عصر خود را که شاهد آن بوده، آورده است. او این اثر را به محمدامین‌بیگ‌بن یاسین‌افندى، مفتى موصل، تقدیم کرده است. نسخه‌اى خطى از این اثر در مدرسه خیاط موصل موجود است (چلبى، 1927ب، ص 140ـ141؛ همو، 1927الف، همانجا؛ زرکلى، ج 8، ص 129؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 17).2) الخریدة العمریة یا الخردة العربیة من الطب. نسخه خطى در موضوع طب. نسخه‌اى با این عنوان در یکى از کتابخانه‌هاى شخصى موصل موجود است، اما چون محتواى آن طبى نیست نمى‌تواند کتاب مذکور باشد (چلبى، 1927ب، ص 264؛ موسوعة‌الموصل الحضاریة، ج 4، ص 381).3) خلاصة‌التواریخ. در قالب یک مقدمه و هشت باب و هر باب شامل معرفى و شرح احوال کسانى است که نامشان با یکى از اسما یا صفات خداوند همراه است، همچون عبداللّه و عبدالرحمان. نسخه‌اى خطى از این کتاب به شماره 9900 در کتابخانه برلین نگهدارى مى‌شود (عماد عبدالسلام رئوف، ص390؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 18).4) الدر المکنون فى مآثرالماضى (المآثر الماضیة) من القرون. در تاریخ اسلام از آغاز تا 1226، با تأکید بر حوادث موصل. نسخ متعددى از این کتاب در کتابخانه‌هاى مختلف جهان وجود دارد (رجوع کنید به بغدادى، ایضاح، ج 1، ستون 448، ج 2، ستون 127؛ بروکلمان،>ذیل<، ج 2، ص 781؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص 389).5) الدر المنتثر فى تراجم فضلاء القرن الثانى عشر. شرح احوال علما و شعراى همعصر مؤلف که نسخه‌اى خطى از آن در کتابخانه عباس عزاوى موجود بوده است (چلبى، 1927ب، ص 141؛ بغدادى، هدیه، همانجا؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص 391؛ عزاوى، ج 2، ص 131، پانویس 2).6) الجوهرة فى اللغات المشتهرة. جزوه کوچک در لغت عرب که برحسب الفبا تنظیم شده است. این اثر که در 1205 نوشته شده، شامل مجموعه‌اى منتخب از اشعار و نثر اوست. نسخه‌اى از آن در کتابخانه سیدناظم عمرى در موصل وجود دارد (عزاوى، ج 2، ص 46).7) الروض‌الزاهر فى تاریخ الملوک الاوائل و الاواخر. در موضوع فرمانروایان، سلاطین، وزرا، صاحب‌منصبان، امیران، قضات و شیوخ که به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده بوده است. از این اثر، نسخه‌اى موجود نیست (چلبى، 1927الف، ص 235؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص390).8) روضة‌المشتاق. در ادبیات (چلبى، همانجا).9) زبدة الآثار الجلیة. تلخیصى از الآثارالجلیة و تعلیقى درباره تاریخ دیگر سرزمینهاى اسلامى از ابتداى سال 920. این اثر با وجود اختصار، مفید و درخور ستایش است زیرا اطلاعات مفیدى درباره موصل دارد که یا مورخان دیگر در بیان آن اهمال ورزیده‌اند یا هیچ اثر تاریخى در این زمینه به ما نرسیده است. از این اثر نسخه‌اى خطى در مکتبة الاوقاف العامة در موصل موجود است (چلبى، 1927ب، ص 268ـ269؛ بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 782؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج 6، ص 186؛ نیز رجوع کنید به سویدى، ص 435، پانویس 1، ص440، پانویس 1، ص 441، پانویس 1).10) السیف المهنّد فى مَن اسمُه أحمد. کتاب با ذکرى از مشتقات اسم احمد شروع شده است. سپس مؤلف درباره فضائل نام احمد سخن گفته و در ادامه نیز آن را به نام پیامبر متبرک کرده است. مطالب آن تا نیمه اول قرن سیزدهم ادامه مى‌یابد. نسخه خطى این اثر در یکى از کتابخانه‌هاى شخصى موصل موجود است (بروکلمان، همانجا؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص 391؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 21).11) السیوف الساطعة. این کتاب مشتمل بر ادعیه است (خطیب عمرى، همانجا).12) العذْب الصافى فى تسهیل القوافى. این اثر در موضوعات مختلف از جمله شهداى بدر است. نسخه خطى این کتاب در مکتبة‌الاوقاف العامة در موصل موجود است (چلبى، 1927ب، ص 257؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج 6، ص 267ـ 268؛ بروکلمان، همانجا).13) عمدة‌البیان فى تصاریف الزمان. نسخه‌اى از آن در کتابخانه سیدناظم عمرى در موصل موجود است (عماد عبدالسلام رئوف، ص 389؛ زرکلى، ج 8، ص 129).14) عنوان الاعیان فى ذکر ملوک‌الزمان. شامل شرح احوال ملوک اسلام، حکومتشان و نیز احوال انبیا، صحابه، تابعین، علما و شعراى مشهور است. نسخه‌اى از این کتاب در کتابخانه سیدناظم عمرى در موصل نگهدارى مى‌شود (چلبى، 1927الف، همانجا؛ بغدادى، هدیه، ج 2، ستون 512؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص 391).15) غایة‌البیان فى مناقب سلیمان. درباره سلیمان‌نبى و مناقب او و در شرح احوال کسانى است که سلیم نام دارند. نسخه‌اى از این کتاب در کتابخانه برلین به شماره 9901 وجود دارد (عماد عبدالسلام رئوف، ص390ـ391).16) غایة‌المرام فى محاسن بغداد دارالسلام. شرح و وصف بغداد، قصرها، دروازه‌ها، بازارها، رودها، حکام آن و تحولات این منطقه تا سال 1220 است. این اثر در 1347ش/ 1968 منتشر شده است (بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 781؛ لانگریگ، ص 329؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص 392).17) غرائب‌الاثر فى حوادث ربع‌القرن الثالث عشر: تکمله‌اى است بر الآثارالجلیة که در آن حوادث سالهاى 240 تا 1225 به اختصار بیان شده است (بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 782؛ لانگریگ، همانجا؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص390). این اثر به کوشش محمدصدیق جلیلى در موصل در 1319ش/ 1940 با همین عنوان چاپ و منتشر شد (لانگریگ، ترجمه عربى، ص 395).18) قرّة‌العین فى تراجم الحسن و الحسین. شامل اطلاعات مفصّل درباره این دو امام و نیز کسانى که همنام ایشان بودند، با تکیه بر فضل و دانش و ادب و شهرت آنان. در پایان نیز، بخشى هرچند کوتاه، به معرفى کسانى اختصاص یافته که نامشان على است. نسخه خطى آن به شماره 291/4 در کتابخانه مرکزى موصل نگهدارى مى‌شود (بروکلمان، همانجا؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 23ـ24).19) مقاصدالتعبیر. منظومه‌اى در شرح و تعبیر خواب است (بروکلمان، همانجا؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج 5، ص 65).20) منهج‌الثقات فى تراجم‌القضاة. در موضوع تاریخ، با تکیه بر آثار ابن‌الوردى، ابن‌خلّکان و ابن‌اثیر. خطیب عمرى در این کتاب به ثبت نام قضات مسلمانى پرداخته که در شعر و نظم دستى داشتند و اشعارشان مشهور بوده است. وى ابتدا در مقدمه‌اى به بیان فضیلت علم و مرتبه قضاوت پرداخته و سپس نوادر آن را معرفى کرده است. نسخه خطى این کتاب در مکتبة‌الاوقاف العامه در موصل موجود است (چلبى، 1927الف، ص 234؛ بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 781).21) مُنیة‌الادباء فى تاریخ الموصل‌الحدباء. نویسنده مطالب خود را از تأسیس موصل آغاز کرده و تا سال 1221 ادامه داده است. موضوع کتاب شامل تاریخ حکام و پادشاهان قبل از اسلام و احوال فرمانروایان اسلامى آن تا 1221 است. همچنین، خطیب عمرى در این کتاب مطالب مهمى درباره قریه‌ها و آبادیهاى موصل با استناد به معجم‌البلدان یاقوت حموى ارائه کرده است (بروکلمان، همانجا). این کتاب به کوشش سعید دیوه‌چى (مدیر موزه موصل) در 1329ش/ 1950 در موصل چاپ و منتشر شد (عزاوى، ج 2، ص320، پانویس 1).22) قصاید. نسخه خطى این اثر در مجموعه شماره 31 مدرسه عبدالرحمان چلبى صائغ در موصل نگهدارى مى‌شود (چلبى، 1927ب، ص 152؛ بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 782).23) الروضة‌الفَیْحاء فى تواریخ النساء. اثرى حجیم در شرح احوال زنان نیک و بد مشهور. سیدرجاء سامرایى این اثر را در 1345ش/ 1966 در بیروت به چاپ رسانده است. سامرایى در تحقیقى که درباره این نوشته انجام داده، برخى داستانها و اشعار آن را حذف کرده و سپس با عنوان مهذّب الروضة الفیحاء فى تواریخ النساء آن را به چاپ رسانده است (چلبى، 1927الف، ص 235؛ بغدادى، هدیه، ج 2، ستون 512).مورخان تألیفات دیگرى نیز از خطیب عمرى ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به بغدادى، همانجا؛ عزاوى، ج 1، ص330؛ سالم عبدالرزاق احمد، ج 5، ص 64ـ65؛ خطیب عمرى، مقدمه عماد على حمزه، ص 17ـ25).یاسین‌بن خیراللّه به‌سبب تنوع موضوعاتى که در تألیفاتش به کار برده مشهور است. او در نگارش آثار تاریخى خود کوشیده از شیوه برادر خود، محمدامین، که شیوه سال‌شمارانه بود، پیروى کند و این شیوه در الآثار الجلیة، الدرالمکنون و عمدة‌البیان او نمایان است.فرزند خطیب عمرى، على‌بن یاسین، نیز درباره تاریخ موصل و ادیبان این شهر تألیفاتى دارد (شیخو، ج 1، ص 31ـ32؛ بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 782).منابع : اسماعیل بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج 1ـ2، در حاجى‌خلیفه، ج 3ـ4؛ همو، هدیة‌العارفین، ج 2، در حاجى‌خلیفه، ج 6؛ داود چلبى، «حول مخطوطة دمشق فى تراجم علماء الموصل فى القرن الثانى عشرالهجرى»، لغة‌العرب، سال 5، ش 4 ( 1927الف)؛ همو، کتاب مخطوطات الموصل، بغداد 1927ب؛ یاسین‌بن خیراللّه خطیب عمرى، الروضة الفیحاء فى تواریخ النساء، چاپ رجاء محمود سامرائى، بیروت 1987؛ همان، چاپ عماد على حمزه، ]بیروت[ 1407/1987؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1984؛ سالم عبدالرزاق احمد، فهرس مخطوطات مکتبة الاوقاف العامة فى الموصل، ج 5ـ7، ]موصل[ 1403ـ1983؛ محمدامین سویدى، حدیقة‌الزوراء فى سیرة‌الوزراء، چاپ عماد عبدالسلام روؤف، بغداد 1423/ 2003؛ لویس شیخو، الآداب العربیة فى القرن التاسع‌عشر، بیروت 1924ـ1926؛ عباس عزاوى، تاریخ‌الادب العربى فى العراق، بغداد 1380ـ1382/ 1960ـ1962؛ عماد عبدالسلام رئوف، الموصل فى العهد العثمانى، نجف 1395/1975؛ عمرطالب، «محمدامین العمرى: حیاته و ادبه»، آداب‌الرافدین، ش 4 (1972)؛ استیون همزلى لانگریگ، اربعة قرون من تاریخ العراق الحدیث، نقله الى العربیة جعفر خیاط، بغداد ?]1388/ 1968[، چاپ افست قم 1370ش؛ موسوعة الموصل الحضاریة، موصل : دارالکتب للطباعة و النشر، 1412؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Stephen Hemsley Longrigg, Four centuries of modern Iraq, Beirut 1968.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

لیلا خان احمدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده