خطیب تبریزی ابوزکریا یحیی بن علی
معرف
ادیب و لغوى قرن پنجم
متن
خطیب تبریزى، ابوزکریا یحیى بن على، ادیب و لغوى قرن پنجم. برخى منابع او را فقط شیبانى تبریزى معرفى کرده‌اند (رجوع کنید به سمعانى، ج 1، ص 446؛ ابن جوزى، ج 17، ص 114) و برخى دیگر لقب خطیب را نیز به او داده‌اند (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 64، ص 347؛ ابن‌انبارى، ص 372)، اما یاقوت حموى (ج 20، ص 25) او را ابن‌الخطیب خوانده و خطیب بودن وى را اشتباه دانسته است. قفطى (ج 4، ص 22) نیز بر این نکته تأکید نموده و بروکلمان (ج 5، ص 162) علاوه بر ابوزکریا به کنیه ابوبکر هم اشاره کرده است.ابوزکریا در 421 متولد شد (یاقوت حموى، ج20، ص 27). منابع متقدم اشاره‌اى به محل تولد او نکرده‌اند، اما بروکلمان (همانجا) او را زاده تبریز مى‌داند. در هر حال به نظر مى‌رسد وى مدتى را در تبریز گذرانده باشد.ابوزکریا در طلب علم جدیت داشت (قفطى، ج 4، ص 23). هنگامى که نسخه‌اى از کتاب التهذیب ازهرى به دست او رسید براى فراگیرى آن نزد ابوالعلاء معرى* پیاده عازم شام شد. منابعِ متعدد شرح سفر او را که نشانه تلاش و جدیت وى در علم‌آموزى است، آورده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به سمعانى، همانجا؛ یاقوت حموى، ج 20، ص 26؛ قفطى، ج 4، ص 22ـ 23). وى حدود سال 450 وارد دمشق شد و در آنجا از محضر خطیبِ بغدادى* بهره برد (ابن‌عساکر، همانجا). او در شام و شهرهاى آن نزد شمارى از بزرگان وقت استماع حدیث کرد (قفطى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به سمعانى؛ ابن‌عساکر، همانجاها؛ ابن‌انبارى، ص 372ـ374؛ یاقوت حموى، ج 20، ص 25ـ26) و از محضر عبدالقاهر جرجانى* نیز استفاده نمود (یاقوت حموى، ج 20، ص 26).ابوزکریا در جوانى به مصر سفر کرد. در آنجا ابوالحسن ابن‌بابشاذ* (متوفى 469) نزد او علم لغت را فراگرفت. وى سپس به بغداد رفت و در مدرسه نظامیه بغداد به تدریس ادبیات پرداخت و کتابدارى آنجا را نیز به عهده گرفت و تا پایان عمر در بغداد بود (سمعانى؛ ابن‌عساکر، همانجاها؛ یاقوت حموى، ج 20، ص 26ـ27).خطیب تبریزى در لغت و آنچه روایت مى‌کرد مورد اعتماد بود (ابن انبارى، همانجا، به نقل از سمعانى) و خطیب بغدادى، به همین اعتبار از او نقل مى‌کرد (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 13، ص 205؛ نیز رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 64، ص 347، 349). در عین حال گفته‌اند که ابوزکریا رفتار مناسبى نداشت و به شریعت مقید نبود (رجوع کنید به ابن‌انبارى، ص 373؛ یاقوت حموى، همانجا).ابوزکریا در بغداد شاگردان بسیارى داشت. جوالیقى* و ابن‌عساکر* نیز از وى روایت کردند (قفطى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به سمعانى؛ ابن‌عساکر، همانجاها؛ یاقوت حموى، ج 20، ص 26).خطیب تبریزى به سال 502 در بغداد درگذشت و در باب ابرز به خاک سپرده شد (سمعانى، ج 1، ص 447؛ ابن‌جوزى، ج 17، ص 114ـ115).وى تألیفات بسیارى دارد از جمله : شرح الحماسة (سه شرح بزرگ، متوسط و کوچک بر کتاب الحماسة*). شرح شعر متنبّى*؛ شرح المعلّقات السبع/ العشر؛ شرح مُفَضّلیات؛ شرح سَقْط‌الزند معرّى؛ شرح السبع‌الطوال؛ شرح مقصوره ابن‌دُرَید؛ شرح‌اللُّمَع ابن‌جنّى*؛ الکافى فى علم/ علمَىِ العروض والقوافى؛ مقاتل‌الفرسان؛ مقدمة فى النحو که به لحاظ فنى داراى نکات باارزش و مفیدى است؛ تفسیرالقرآن؛ الملخّص فى اعراب‌القرآن؛ تهذیب غریب‌الحدیث؛ غریب القرآن؛ و تهذیب اصلاح‌المنطق ابن سکّیت (ابن‌عساکر، ج 64، ص 349ـ 350؛ ابن‌انبارى، ص 372؛ یاقوت حموى، ج 20، ص 27؛ قفطى، ج 4، ص 23ـ24؛ براى اطلاع از نسخه‌هاى خطى و چاپى آثار وى رجوع کنید به بروکلمان، ج1، ص 71، ج 2، ص 75ـ76، ج5، ص162ـ 163). لویس شیخو کتاب کنزالحفاظ فى کتاب تهذیب الالفاظ ابن‌سکّیت را با شرح خطیب تبریزى در 1315/ 1897 در بیروت چاپ کرده است. مجید طراد نیز کتاب دیگرى از خطیب تبریزى را با عنوان شرح دیوان عنترة در 1377ش/1998 در بیروت به چاپ رسانده است.از خطیب تبریزى ابیاتى نیز به جا مانده (رجوع کنید به باخرزى، ج 1، ص 261ـ271؛ ابن‌انبارى، ص374؛ ابن‌جوزى، ج 17، ص116) که ابن‌اثیر (ج 10، ص 473) آنها را ضعیف دانسته است.منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌انبارى، نزهة‌الالباء فى طبقات الادباء، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ?]1386/ 1967[؛ ابن جوزى، المنتظم فى تاریخ‌الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/1995ـ2001؛ على‌بن حسن باخرزى، دمیة‌القصر و عصرة اهل‌العصر، چاپ محمد تونجى، ج 1، دمشق ?]1391/ 1971[؛ کارل بروکلمان، تاریخ الادب‌العربى، ج 1ـ2، نقله الى‌العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ] 1974[، ج 5، نقله الى‌العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره 1975؛ خطیب بغدادى؛ سمعانى؛ على‌بن یوسف قفطى، اِنباه‌الرواة على اَنباه‌النحّاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 4، قاهره 1973؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، بیروت 1400/ 1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یداللّه نصرالله

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده