خطیب عبدالکریم محمود
معرف
متفکر و مفسر معاصر مصرى
متن
خطیب، عبدالکریم محمود، متفکر و مفسر معاصر مصرى. در 1289ش/1910 در یکى از روستاهاى استان سوهاج مصر متولد شد (محمد خیر رمضان یوسف، 1422، ج 1، ص 317؛ الموسوعة‌المیسرة، ج 2، ص 1289؛ قس رضوى، 1418الف، ص 73؛ همو، 1418ب، قسم 1، ص 334؛ ایازى، ص 323 که این تاریخ را به خطا 1920 آورده‌اند). خطیب آموزش خود را با حفظ قرآن در مکتب آغاز کرد و پس از آن به مدرسه رفت و تا مقطع دیپلم را در محل تولد خود ماند. وى در 1307ش/1928 به عنوان معلم ابتدایى مشغول به کار شد. چند سال بعد حمایت مالى (بورس) دارالعلوم را به دست آورد و در 1316ش/1937 در مقطع کاردانى از این مرکز فارغ‌التحصیل شد (محمد خیر رمضان یوسف، همانجا). در 1325ش/ 1946 على عبدالرازق، وزیر اوقاف وقت مصر، خطیب را به سمت معاون پارلمانى و مدیر روابط عمومى وزارت اوقاف منصوب کرد (همانجا؛ قس رضوى 1418الف، همو، 1418ب، همانجاها که این تاریخ را 1953 ذکر کرده است). در 1338ش/ 1959، در دوران وزارت احمد حسن باقورى، خطیب به همراه چند تن از کارمندان عالى‌رتبه این وزارتخانه به اتهام شهادت کذب برضد وزیر، دستگیر و چند ماه زندانى و پس از آزادى به انفصال از خدمات دولتى محکوم شد (محمد خیر رمضان یوسف، همانجا).پس از انفصال از خدمات دولتى، خطیب وقت خود را به مطالعه و پژوهش اختصاص داد و با تکمیل پژوهشهاى قبلى خود، تألیفات بسیارى در زمینه‌هاى مختلف مذهبى و ادبى عرضه کرد و در سخنرانیها و میزگردهاى صدا و سیماى مصر شرکت جست. وى از 1353ش/1974 به دعوت دانشکده الهیات ریاض در این دانشکده مشغول تدریس شد و دانشجویان بسیارى را تربیت کرد. خطیب در 1364ش/1985 درگذشت (محمد خیر رمضان یوسف، 1422، همانجا؛ همو، 1418، ص 320ـ321).از خطیب بالغ بر پنجاه عنوان کتاب در موضوعات مختلف برجاى مانده‌است، از جمله اعجازالقرآن، القصص‌القرآنى (بیروت 1975)؛ المسیح فى‌التورات و الانجیل و القرآن (قاهره 1385)؛ القضاء و القدر بین الفلسفة و الدین؛ المهدى‌المنتظر و من ینتظرونه (قاهره 1980)؛ و نشأة‌التصوف؛ على‌بن ابى‌طالب بقیة‌النبوة و خاتم‌الخلافة (بیروت 1975؛ براى فهرست آثار او رجوع کنید به محمد خیر رمضان یوسف، 1422، ج 1، ص 318؛ همو، 1418، ص 321). مهم‌ترین اثر وى التفسیرالقرآنى للقرآن است. این کتاب تفسیر کل قرآن است و در شانزده جلد (هشت جلد) منتشر شده است. مؤلف در آغاز هر سوره درباره مکّى یا مدنى بودن، تعداد آیات، کلمات، حروف و اسامى دیگر آن سوره بحث کرده است. وى در تفسیر آیات به خود قرآن توجه دارد و با تدبر در آیات، دریافت خود را درباره آنها بیان مى‌کند و از ذکر اقوال گوناگون مفسران مى‌پرهیزد (رجوع کنید به خطیب، 1386، ج 1، جزء1، ص 11ـ12). او در این راه از محمد عبده* متأثر است (محتسب، ص 74، 214). با این حال، در مواردى به نقل قول از منابعى چون تفسیر بیضاوى، مجمع‌البیان طبرسى و آثار محمداقبال لاهورى پرداخته‌است (رجوع کنید به خطیب، 1386، ج 1، جزء1، ص 62ـ64، 73ـ77). وى در تفسیر هر آیه از آیات مشابه در دیگر سوره‌ها نیز بهره جسته است (براى نمونه رجوع کنید به ذیل حمد: 2، 5؛ بقره: 7، 34؛ آل‌عمران: 59، 82). خطیب به مباحث لغوى و نحوى نیز پرداخته است، اما بلاغت قرآن را برتر از آن دانسته که در قالب قیاسها و استنتاجات نحویون محدود شود (رجوع کنید به ذیل بقره: 17). با اینکه خطیب منافاتى میان آیات قرآن و علم جدید نمى‌بیند، اما با تفسیر علمى با احتیاط برخورد کرده و معتقد است که قرآن نه کتاب علمى که کتاب هدایت است (رجوع کنید به ذیل بقره: 29، 35؛ نیز رجوع کنید به همو، 1395، کتاب 1، ص 35ـ36). وى قصص قرآن را واقعى مى‌داند و با خیالى و اسطوره‌اى پنداشتن این قصص مخالف است (1386، ذیل بقره: 259) و از این‌رو به مخالفت با طه حسین* و محمداحمد خلف‌اللّه* مى‌پردازد (محتسب، ص80). وى به عهدین نیز توجه داشته و به آن استشهاد کرده است (براى نمونه رجوع کنید به خطیب، 1386، ذیل آل‌عمران: 48، 55). خطیب با مقایسه سوره حمد با دعایى از انجیل متى، شباهت میان آنها را ناشى از یکى بودن منشأ آنها و پیوند مستحکم میان ادیان الهى مى‌داند که تحریف کتابهاى دیگر ادیان باعث دورى و ناسازگارى این کتابها با قرآن شده است (رجوع کنید به همان، ج 1، جزء1، ص 21ـ22). وى وقوع نسخ در قرآن را نپذیرفته (رجوع کنید به همان، ذیل بقره:106) و به نقد آراى مفسران درباره نسخ در برخى از آیات پرداخته است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ذیل بقره: 240؛ حج: 52). او در بررسى آیات گاه به سبب نزول آیه مى‌پردازد (رجوع کنید به همان، ذیل احزاب: 9) و در مواردى آنها را نقد و در صحت آنها تردید کرده است (براى نمونه رجوع کنید به همان، ذیل آل‌عمران: 161؛ حج: 52). او به تناسب میان سوره‌ها توجه دارد (براى نمونه رجوع کنید به همان، ج 5، جزء 17، ص 845، ج 6، جزء21، ص 598، 632). همچنین به مباحث فلسفى و کلامى نیز مى‌پردازد (براى نمونه رجوع کنید به همان، ذیل انبیاء: 35؛ مؤمنون: 115). از دیگر آراى وى اینهاست: رد تناسخ ارواح، انکار شق‌القمر، انکار شق‌الصدر پیامبراکرم صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم و اعتقاد به برپایى قیامت در وجود انسان و نه در عالم و نیز انکار خروج مهدى، مسیح و دجال (رجوع کنید به الموسوعة‌المیسرة، ج 2، ص 1293ـ 1299). حمودبن عبداللّه تویجرى کتاب اقامة البرهان فى‌الرد على من انکر خروج المهدى و الدجال و نزول‌المسیح فى آخر الزمان را در رد نظر خطیب در این‌باره نوشته است (رجوع کنید به تویجرى، ص 3، 20، 24ـ25). ابوضیف مدنى کتابى درباره شرح‌حال خطیب به رشته تحریر درآورده (محمد خیر رمضان یوسف، 1422، ج 1، ص 317) و محمد دخل‌اللّه کتاب منهج‌التفسیر القرآنى للقرآن لعبد الکریم الخطیب را درباره تفسیر خطیب نگاشته است (براى بخشهایى از این کتاب رجوع کنید به الموسوعة‌المیسرة، ج 2، ص 1291ـ1300).منابع : محمدعلى ایازى، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، تهران 1414؛ حمودبن عبداللّه تویجرى، اقامة البرهان فى‌الرد على من‌انکر خروج المهدى و الدجال و نزول المسیح فى آخرالزمان، ریاض 1405/ 1985؛ عبدالکریم خطیب، اعجاز القرآن: الاعجاز فى دراسات السابقین، بیروت 1395/1975؛ همو، التفسیرالقرآنى للقرآن، ]قاهره ?1386/ 1967[؛ مرتضى رضوى، آراء علماء مصرالمعاصرین حول‌الشیعة الامامیة، بیروت 1418الف؛ همو، مع رجال‌الفکر فى القاهره، بیروت 1418ب؛ عبدالمجید عبدالسلام محتسب، اتجاهات التفسیر فى‌العصرالراهن، عَمّان 1402/1982؛ محمد خیر رمضان یوسف، تتمة‌الاعلام للزرکلى، بیروت 1422/2002؛ همو، تکملة معجم‌المؤلفین، بیروت 1418/1997؛ الموسوعة‌المیسرة فى تراجم ائمة التفسیر و الاقراء و النحو و اللغة، جمع و اعداد ولیدبن احمد حسین زبیرى و دیگران، منچستر: مجلة‌الحکمة، 1424/2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زینب السادات حسینی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده