خطک (ختک)
معرف
طایفه‌اى از قبیله کردانى/کرلانى، از قبایل پشتون*، در پاکستان
متن
خَطَک (ختک)، طایفه‌اى از قبیله کردانى/کرلانى، از قبایل پشتون*، در پاکستان. بیشتر افراد این طایفه در حال حاضر در بخشهاى کوهات* و پیشاور* ساکن‌اند. سرزمین آنان از شمال به سرزمین قبایل یوسف‌زایى، از مشرق به رود سند، از جنوب به ناحیه بَنّون* و از مغرب به سرزمین اقوام خلیلى، افریدى و بَنِگش محدود مى‌شود. شعباتى از خطکها از رود سند گذشتند و تا ناحیه مارى، در مشرق رود سند، را تصرف کردند (ظفر کاکاخیل، ص 1114). شغل بیشتر خطکها کشاورزى و دامپرورى است. سرزمین آنان داراى معادن نمک است و استخراج نمک و فروش آن از مشاغل اصلى آنان به شمار مى‌آید (دوپرى و پژواک، ص 34؛ کرو، ص 13). جمعیت خطکها حدود دویست‌هزار تن، دین آنان اسلام و مذهبشان سنّى حنفى است و به زبان پشتو سخن مى‌گویند (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "khatak").این طایفه در اصل به شخصى به نام لقمان، مشهور به خطک، پسر برهان پسر ککى، پسر کردان منسوب است (افضل‌خان خطک، ص 639؛ سیال مومند، ص 258). کلمه خطک در اصل خطه‌لار بوده است که پشتونان براى شخص فریب خورده به کار مى‌برند (محمد حیات‌خان، ج 2، ص 98ـ99). کلمه خطک در زبان پشتوى امروزى به معناى اساس، بنیاد و ریشه، یا نام نوعى خزنده است (پبنبتوـ پببنتو تشریحى قاموس، ج 2، ص 1742). دوپرى و پژواک (ص 32)، آن را معادل ستک و شتک دانسته‌اند که در ایرانِ هزاره اولِ پیش از میلاد نام یکى از اقوام آریایى بوده است. لقمان دو پسر به نامهاى بولاق و تورمان داشت که تمام تیره‌هاى طایفه خطک به این دو فرزند منسوب‌اند (شیرمحمدخان، ص 244). از بین فرزندان تورمان، ترى/تیرى شهرت فراوان دارد و همه شاخه‌هاى تیره تورمان به وى منسوب‌اند (ظفر کاکاخیل، ص 1113). احتمالا اشاره سیفى هروى در تاریخ‌نامه هراة (ص 196) به فردى به نام ملک هرموز ترى، حاکى از نقش و اهمیت تاریخى این شاخه از خطکها در گذشته نه چندان دور است.سرزمین اولیه خطکها از شمال به رود کابل و از مشرق به رود سند محدود مى‌شد و شمارى از طوایف در طول رود سند مى‌زیستند (دوپرى و پژواک، ص 33). ظاهرآ آنان در زمان مغولها به ناحیه بنّون کوچیده‌اند، سپس به سبب درگیرى با قبیله وزیرى به نواحى کربوغه، تیرى، لاچى (لچه)، شکردره، تا کرانه‌هاى رود سند روى آورده‌اند. آنان با قبایل اورکزى جنگیدند و مناطق ریس، پتیاله و زیره را بر متصرفات خود افزودند (ظفر کاکاخیل، ص 1113-1114؛ محمد حیات خان، ج 2، ص 99).خطکها در عهد اکبر شاه (حک: 963ـ1014) در صحنه سیاست فعال بودند، چنان که در 994 خان خطکها، ملک‌اکور، با موافقت اکبرشاه خان‌نشین خطکها را بنیان نهاد و دربار مغول امنیت راههاى پیشاورـ لاهور تا کناره‌هاى رود سند را در ازاى امتیازاتى به خطکها سپرد (محمد حیات‌خان، ج 2، ص 100ـ101؛ شیرمحمدخان، ص 243). ملک اکور از 957 تا 1009 رهبرى خطکها را به عهده داشت و سرانجام جنگجویان بولاق او را کشتند (محمد حیات‌خان، ج 2، ص 101ـ102؛ دوپرى و پژواک، همانجا). بعد از اکور، دو فرزندش به مدت 41 سال رهبرى خطکها را عهده دار بودند (دوپرى و پژواک، همانجا) تا اینکه شهاب‌الدین شاه‌جهان در 1050، ریاست قوم خطک را به خوشحال‌خان خطک* داد (افغانستان در دایرة‌المعارف تاجیک، ص 322). با درگذشت خوشحال‌خان خطک در 1100، زمینه ضعف تدریجى خان‌نشین خطک فراهم شد (محمد حیات‌خان، ج 2، ص 104ـ105؛ سیال مومند، ص 263ـ264). با این همه احمدشاه دُرّانى (حک : 1160ـ1186) از نیروى آنان در فتح هند استفاده کرد و تیمورشاه درّانى (حک : 1187ـ1207) به سعادتمندخان، خان خطک، لقب سرفراز خان داد. پس از سرفراز خان، خان‌نشین خطک به خان‌نشین جنوبى در ناحیه تیرى و خان‌نشین شمالى در ناحیه اکورى تقسیم شد (ظفر کاکاخیل، ص 117ـ118؛ شیرمحمد خان، ص 245؛ سیال مومند، ص 266). در دوران درگیریهاى دو طایفه حکومتگر سدوزایى و بارکزایى* افغان و قدرت‌گیرىِ بیشتر سیکها* در پنجاب و حضور استعمار غربى در شبه قاره (ظفر کاکاخیل، ص 1118ـ1119؛ سیال مومند، ص 267)، خطک داراى 000 ،32جنگاور بود که 000 ،12تن از آنان در پیشاور و کوهات حضور داشتند، جمعیت آنان نیز حدود دویست هزار تن بود (دوپرى و پژواک، ص 34ـ35). در 1326ش/1947 با تشکیل دولت مستقل پاکستان، خطکها در قلمرو آن کشور قرار گرفتند که اکنون با دیگر اقوام این کشور زندگى مسالمت آمیزى را مى‌گذرانند و هنوز هم بیشتر ویژگیهاى سنّتى خود، به خصوص نوع لباس و رقص مشهور افغانها به نام اَتَن را حفظ کرده‌اند (دوپرى و پژواک، ص 33ـ34).منابع : افضل‌خان خطک، تاریخ مُرصّع، چاپ دوست محمدخان کامل مومندى، پیشاور 2006؛ افغانستان در دایرة‌المعارف تاجیک و آثار سایر پژوهشگران، ترجمه جلال‌الدین صدیقى، کابل: میوند، 1383ش؛ پبنبتو ]پشتو[ ـ پبنبتو تشریحى قاموس، ج 2، ]کابل[ د افغانستان دعلومو اکادیمى، ]1360ش[؛ میراجان سیال‌مومند، د پبنبتو ]پشتنو [قبیلو شجرى، پیشاور 1367ش؛ سیف‌بن محمد سیفى هروى، تاریخ‌نامه هراة، چاپ محمد زبیر صدیقى، کلکته 1362/1943، چاپ افست تهران 1352ش؛ شیرمحمدخان، تواریخ خورشید جهان، چاپ سنگى پیشاور 1311؛ سیدبهادرشاه ظفر کاکاخیل، پنبتانه ]پشتانه[، د تاریخ په رناکنبى ]کى[، پیشاور 2006؛ اولاف کرک پاتریک کرو، پبنبتانه (پتانز)، ترجمه شیرمحمد کریمى، پیشاور 1383ش؛ محمد حیات‌خان، حیات افغانى، ج 2، ترجمه فرهاد ظریفى و عبداللطیف طالبى، ]کابل 1370ش[؛Louis Dupree and Abd al-Rahman Pazhvak, Pashtunistan, ed. Shah Muhammad Rais, [Kabul 2003]; EI2, s.v. "Khatak" by (Ravan Farhadi).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاروق انصار

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده