خطط (جمع خطه*)
معرف
گونه‌اى از نوشته‌هاى جغرافیایى ـ تاریخى، مشتمل بر وصف محله‌ها و ناحیه‌ها و آثار و ابنیه و به‌ طور کلى نقشه‌نگارى یک شهر
متن
خِطَط (جمع خِطّه*)، گونه‌اى از نوشته‌هاى جغرافیایى ـ تاریخى، مشتمل بر وصف محله‌ها و ناحیه‌ها و آثار و ابنیه و به‌ طور کلى نقشه‌نگارى یک شهر. این‌گونه نوشته‌ها در آغاز صورت مستقلى نداشتند و عمدتآ در ضمن تک‌نگاشتهایى مى‌آمدند که درباره شهر یا ولایتى خاص تألیف مى‌شد. با اینکه نمونه‌هایى قدیم از این‌گونه نوشته‌ها در شهرهاى مرکزى خلافت عباسى پدید آمد، مانند بخش «تمصیر کوفه و بصره» در فتوح‌البلدان* بلاذرى (ص 387ـ406) و وصف بغداد و سامرا در کتاب البلدان* یعقوبى (ص 233ـ268)، فضل تقدم در این زمینه به مصریان مى‌رسد. هم ازاین‌رو و هم به‌سبب تداوم کمابیش بى‌وقفه این سنّت در مصر، خطط‌نگارى را مى‌توان پدیده‌اى مصرى تلقى کرد که در طول هزار سال رشد کرده و متحول شده است.بر پایه منابع موجود، نخستین بار ابن‌عَبُدالحَکَم (متوفى 257؛ رجوع کنید به ابن‌عبدالحکم*، خاندان) در بخش سوم کتابش، فتوح مصر و اخبارها (ص 91ـ139)، به وصف خطط فُسطاط، جیزه و اسکندریه پرداخت. وى در این بخش، به شرح خطط اولیه فسطاط از زمان تأسیس، چگونگى منزل گرفتن قبایل و بناى مساجد و خانه‌هاى آنجا و سپس به شرح خطط اسکندریه و چگونگى تقسیم محله‌ها و خانه‌ها و زمینهاى آن میان سرداران و سربازان پرداخته است. گزارش وى منبع بسیارى از مورخان بعدى همچون ابن‌زولاق، قُضاعى و مَقریزى بوده است (محمد عبداللّه عنان، 1388ب، ص 18). خطط‌نگار بعدى به روایت مَقریزى (1422ـ1425، ج 1، ص 9) ابوعمرمحمدبن یوسف کِنْدى* (متوفى 350) است که در کتابى به خطط مصر و آثار آن پرداخته و اسباب و علل آن را در دفترى ذکر و جمع‌آورى کرده است. این کتاب اکنون مفقود است اما همین نویسنده در کتاب دیگرش، کتاب الولاة و کتاب القضاة (ص 36، 38، 45، 49، 115، 134 و جاهاى دیگر)، به اختصار به خطط فسطاط و بناهاى اولیه آن اشاره کرده است. از خطط‌ نگاران بعدى، مقریزى بسیار به کِنْدى وام‌دار است. گاستون ویه فرانسوى ثابت کرده که مقریزى روایاتى طولانى بالغ بر نصف کتاب الولاة و کتاب القضاة را از کندى بدون ذکر نام وى نقل کرده‌است (رجوع کنید به ص 61ـ73).با ورود فاطمیان به مصر و تأسیس قاهره در کنار فسطاط، خطط ‌نگارى در مصر رونق بیشترى یافت (مقریزى، 1422ـ1425، ج 1، مقدمه ایمن فؤاد سید، ص10). نخستین مورخ خطط در عهد فاطمى ابن‌زولاق* (متوفى 386) بود (رجوع کنید به ابن‌خلّکان، ج 2، ص 91) که کتاب وى نیز از زمانهاى دور مفقود است. محمد عبداللّه عنان ( 1388الف، ص 41) معتقد است که ابن‌زولاق احتمالا در این کتاب به بحث خطط فسطاط و عسکر و قطائع پرداخته و شاید از بناى قاهره معزّیّه نیز یاد کرده باشد که در این صورت، وى را باید اولین مورخ خطط قاهره دانست.سنّت خطط‌ نگارى در مصر فاطمى را عِزّالمُلک مُسَبِّحى* (متوفى 420) ادامه داد. از کتاب وى با نام اخبار مصر، تنها جزء چهلم مشتمل بر حوادث سالهاى 414 و 415 باقى مانده که از خلال آن و آنچه متأخران بعدى، به‌ویژه مقریزى نقل کرده‌اند، مشخص مى‌شود که مسبّحى در این کتاب از خطط فسطاط، خانه‌ها و بازارهاى آن بسیار بحث کرده است (مقریزى، 1416، مقدمه ایمن فؤاد سید، ص10). بسیارى از مورخان بعدى وام‌دار او هستند و بیش از همه، مقریزى که در خطط پنجاه بار، غالبآ در فصلهاى بلند، از او یاد کرده است (سزگین، ج 1، ص 515). بدون شک، برجسته‌ترین خطط‌نگار دوره فاطمى ابوعبداللّه محمدبن سلامة‌بن جعفر قضاعى* (متوفى 454)، صاحب کتاب مفقودِ المختار فى ذکر الخطط و الآثار است که قطعات پراکنده‌اى از آن در آثار مورخان بعدى مانند قَلقَشَندى (ج 3، ص 294ـ296، 298، 322ـ324، 334ـ335، و جاهاى دیگر) و مقریزى (1422ـ1425، ج 1، ص 331، 338، 560، 562، و جاهاى دیگر) باقى مانده است. ارزش اساسى روایت قضاعى در واپسین توصیف از خطط فسطاط و قاهره پیش از خرابیها و تغییرات ناشى از بحران اقتصادى و قحط دوره خلیفه المستنصرباللّه ــ «الشدّة‌المستنصریة» در 457 تا 464 ــ است (همان، ج 1، ص 9؛ شاکر مصطفى، ج 2، ص 191). خطط قضاعى تا اوایل سده دهم در دسترس بوده، زیرا سیوطى (ج 1، ص 127) تصریح کرده که تلخیص فتح مصر را در کتاب حسن‌المحاضرة خود از نسخه‌اى از خطط قضاعى به خط مؤلف نقل کرده است. در اواخر دوره فاطمى و اوایل ایوبى، خطط‌ نگارى وارد مرحله جدیدى شد. در این دوره، دو خطط‌ نگار مى‌زیستند که آشنایى با آثار آنان تنها از طریق روایت مقریزى ممکن است: ابوعبداللّه‌بن برکات‌بن هلال‌بن نحوى مصرى (متوفى 520)، شاگرد قضاعى، و شریف نسّابه ابوعبداللّه محمدبن اسعدبن على‌بن حسن مازندرانى معروف به شریف جوّانى (متوفى 588)، صاحب النُّقَط لِعَجْم ما اُشْکِلَ مِنَ الخطَط (مقریزى، 1422ـ1425، ج 1، ص10، مقدمه ایمن فؤاد سید، ص 13).با استقرار دولت ممالیک در مصر، شهر قاهره توسعه یافت و مساجد و باغها و بازارهاى بسیارى در آن ساخته شد. در این زمان، ابن‌عبدالظاهر* (متوفى 692)، صاحب الروضة البهیّة الزاهرة فى خطط المُعِزّیة القاهرة، نخستین و مهم‌ترین کتاب اختصاصى خطط قاهره پیش از مقریزى را نوشته (رجوع کنید به ابن‌عبدالظاهر، مقدمه ایمن فؤاد سید، ص 2) که منبع اساسى او در وصف خطط قاهره پیش از قرن هفتم است (محمد عبداللّه عنان، 1388الف، ص 46). در همین دوره، ابن‌مُتَوَّج زُبیرى (متوفى 730) کتاب ایقاظ المتغفّل و اتّعاظ المتأمّل را در شرح خطط فسطاط نگاشت که اکنون در دسترس نیست، اما ابن‌دُقماق (قسم 1، ص 14، 53، 59، و جاهاى دیگر) و مقریزى (1422ـ1425، ج 2، ص 155ـ156) بخشهایى از آن را نقل کرده‌اند. پیش از مقریزى دو مورخ دیگر نیز خطط‌نگارى کرده‌اند: ابن‌دُقماق* (متوفى 809)، صاحب کتاب الانتصار لواسطة عِقدالأمصار (بولاق 1310/1893) که هر دو جزء باقى‌مانده از آن وصف کاملى از محله‌ها، بازارها، برکه‌ها، مساجد، دیرها، کلیساها و دیگر آثار و ابنیه فسطاط و توصیفات اندکى از قاهره و اسکندریه است؛ و شهاب‌الدین اوحدى (متوفى 811) که کتابى در خطط مصر و قاهره نگاشته بوده که به اعتقاد سَخاوى (متوفى 952؛ ج 1، ص 358، ج 2، ص 22)، مقریزى به آن دستبرد زده، ادعایى که امروزه مردود است (براى بحثى مفصّل درباره این ادعا و نقد آن رجوع کنید به کراچکوفسکى، ص 382ـ383؛ مقریزى، 1422ـ1425، ج 1، همان مقدمه، ص 59ـ66).خطط ‌نگارى با کتاب المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار، اثر تقى‌الدین مقریزى (متوفى 845) به اوج رسید. بدون شک، خطط مقریزى شاهکار مکتب خطط ‌نگارى مصر اسلامى و برجسته‌ترین کتاب در تاریخ و جغرافیاى مصر و عارضه‌نگارى پایتخت آن است (مقریزى، 1422ـ1425، ج 1، همان مقدمه، ص 5؛ درباره اهمیت و جایگاه خطط مقریزى رجوع کنید به کراچکوفسکى، ص380ـ382؛ محمد عبداللّه عنان، 1388الف، ص 55؛ نیز رجوع کنید به مقریزى*، تقى‌الدین).تلاش خطط‌ نگاران پس از مقریزى عمدتاً صرف نگارشِ تلخیص و ذیل بر خطط او شد (رجوع کنید به محمد عبداللّه عنان، 1388الف، ص 65ـ67)، از جمله التحفة الفاخرة فى ذکر رسوم خطوط القاهرة، از آقبغاالخاصکى (زنده در نیمه قرن اول دهم)؛ قَطْف الاَزهار من الخطط و الآثار، اثر ابوالسرور بکرى (متوفى 1060)؛ الروضة البهیة ]فى[ تلخیص کتاب المواعظ و الاعتبار المقریزیة، نوشته احمدالحنفى معروف به البوخ، و ذیل خطط المقریزى، از عبدالحمید نافع‌بک (چاپ عزب و حمدى متولى، قاهره 2006).فصل ختام زنجیره هزار ساله خطط ‌نگارى در مصر، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر القاهرة و مدنها و بلادها القدیمة و الشهیرة، اثر على‌پاشا مبارک* (متوفى 1311) است که در دهه‌هاى پایانى سلطه عثمانى و عصر انحطاط فرهنگى و تمدنى این سرزمین به تحریر در آمده است. در سده اخیر، جدا از سنّت خطط‌نگارى مصرى، برخى محققان، آثارى ذیل نام خطط نگاشته‌اند، که از جمله آنان خطط الشام محمد کردعلى (متوفى 1332ش/1953)؛ خطط الکوفة ماسینیون و خطط بغداد فى‌العهودالعباسیة الاولى یاکوب لانسر است.منابع : ابن‌خلّکان؛ ابن‌دقماق، کتاب الانتصار لواسطة عِقد الأمصار، بولاق 1310/1893، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌عبدالحکم، فتوح مصر و اخبارها، چاپ چارلز سى. تورى، نیوهاون 1922، چاپ افست بغداد ] 1968[؛ ابن‌عبدالظاهر، الروضة البهیة الزاهرة فى خطط المُعزّیة القاهرة، چاپ ایمن فؤاد سید، قاهره 1417/1996؛ بلاذرى (بیروت)؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوى، الضوء اللامع لاهل القرن التاسع، قاهره 1353ـ1355؛ فؤاد سزگین، تاریخ نگارش‌هاى عربى، ترجمه، تدوین و آماده‌سازى: مؤسسه‌ى نشر فهرستگان، تهران 1380ش ـ؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، حسن المحاضرة فى تاریخ مصر و القاهرة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ]قاهره[ 1387؛ شاکر مصطفى، التاریخ العربى و المؤرخون: دراسة فى تطور علم التاریخ و معرفة رجاله فى الاسلام، ج 2، بیروت 1987؛ قلقشندى؛ ایگناتى یولیانوویچ کراچکوفسکى، تاریخ نوشته‌هاى جغرافیایى در جهان اسلامى، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران 1379ش؛ محمدبن یوسف کندى، کتاب الولاة و کتاب القضاة، چاپ رفن گست، بیروت 1908، چاپ افست بغداد ]بى‌تا.[؛ محمد عبداللّه عنان، مصر الاسلامیة و تاریخ الخطط المصریة، قاهره 1388الف؛ همو، مؤرّخو مصر الاسلامیة و مصادر التاریخ المصرى، قاهره 1388ب؛ احمدبن على مَقریزى، مُسَوَّدَة کتاب المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار، چاپ ایمن فؤاد سید، لندن 1416/1995؛ همو، المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار، چاپ ایمن فؤاد سید، لندن 1422ـ1425/ 2002ـ2004؛ یعقوبى، البلدان؛Gaston Wiet, "Kindi et Maqrizi ", Bulletin de l'institut fran(ais d'archeologie orientale, 12 (1916).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومعلی پنجه

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده