خطای شوشتری ملامحمدبن صادق
معرف
متخلص به خطا، نویسنده و شاعر و موسیقى‌شناس و سیاح ایرانى در اواخر سده دوازدهم و اوایل سده سیزدهم که حدود بیست سال در هندوستان بوده است
متن
خطاى شوشترى، ملامحمدبن صادق، متخلص به خطا، نویسنده و شاعر و موسیقى‌شناس و سیاح ایرانى در اواخر سده دوازدهم و اوایل سده سیزدهم که حدود بیست سال در هندوستان بوده است. او سرگذشت خود را در جام جهان‌نما به تفصیل آورده است. به گفته خودش در شوال 1175 در شوشتر به دنیا آمد. وقتى در 1187 اوضاع شوشتر ناآرام شد، به کربلا رفت و آموزشهاى ابتدایى را دید. در همین دوره از بغداد نیز دیدن کرد. پس از درگذشت پدر و مادرش، در پانزده یا شانزده سالگى به بهبهان نزد مادربزرگ خود رفت. محمدجعفرخان، بیگلربیگى کهگیلویه و بهبهان، او را به پسرخواندگى پذیرفت و عده‌اى از دانشمندان را براى تعلیم و تربیت وى گماشت (رجوع کنید به نوشاهى، ص 76). او خطا در رمضان 1194 به سبب درگیریهاى محلى در بهبهان همراه محمدجعفرخان از بهبهان گریخت و به شیخ ناصرالدین، حاکم بوشهر پناه برد (رجوع کنید به مجیدى کرائى، ص 40ـ41). سپس از بوشهر به شیراز رفت و مهمان محمدزال خان‌بن رستم، صاحب دهستان خشت، شد. وى در آنجا ازدواج کرد و صاحب فرزند شد و سه سال در آنجا ماند. وقایع عزل و نصب شاهان زندیه (حک : 1164ـ 1208) سبب ناآرامیهاى گسترده در ایران شد. این هرج ومرج به دهستان خشت نیز رخنه کرد و خطا با خانواده خود به بوشهر بازگشت و به بازرگانى پرداخت (نوشاهى، همانجا). در همان ایام سلطنت زندیه منقرض شد و قاجاریان (حک: 1210ـ1344) به سلطنت رسیدند.تغییر و تحول حکومت موجب ناآرامى کشور شد و خطا با همسر خود به کربلا رفت و در آنجا به خدمت علما مشغول شد. سپس خانواده خود را به دو تن از بزرگان کربلا سپرد و براى تأمین معاش به هند رفت. در 1209 به هند رسید و عازم لکهنو، پایتخت حکومت شیعى اَوَدْه، شد (دیوان‌بیگى، ج 1، ص 572؛ نوشاهى، ص 77). در آنجا لعل بهادر، نخست‌وزیر حکومت اوده، او را نزد نواب آصف‌الدوله* محمدیحیى علیخان بهادر برد که از او خلعت دریافت کرد و از مقربان وى شد (نوشاهى، ص 77ـ78). پس از وفات آصف‌الدوله در 1212، نواب تفضل حسین‌خان*، ریاضى‌دان و حکیم دربار آصف‌الدوله، از خطا حمایت مى‌کرد. او نیز در 1215 درگذشت و خطا به نواب سعادت على خان* (متوفى 1229) روى آورد و هجده سال در خدمت وى بود (شوشترى، ص 431). پس از وفات او منصب وزارت به نواب غازى‌الدین حیدر* رسید که در 1235 شاه مستقل گردید. خطا به او پیوست و اثرش جام جهان نما را به نام او موشح ساخت (نوشاهى، ص 78). به گفته محمدمظفر حسین صبا (ص 241) خطا تا دوره نواب سعادت على‌خان زندگانى نمود، اما از جام جهان‌نما برمى‌آید که او پس از آن زمان هم زنده بوده است (رجوع کنید به نوشاهى، همانجا). او در لکهنو درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. گویا خطا خانواده خود را از کربلا به لکهنو خوانده بود، زیرا پسرش میرزاعلى (متوفى 1234)، که به صواب شوشترى معروف بوده و به زبان فارسى شعر مى‌سروده، نیز در اوایل جوانى در لکهنو درگذشته است (صبا، ص 480؛ نوشاهى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به جزایرى، ص 261ـ262).سروده‌ها و نوشته‌هاى خطا بسیار است. زمانى که در ایران به سر مى‌برد بیست هزار بیت در مصائب اهل بیت علیهم‌السلام سروده بود و به گفته خودش در اندک مدتى نوشته‌هاى منظوم و منثور وى مورد توجه قرار گرفت (رجوع کنید به نوشاهى، ص 76). او در نظم بیشتر به قصیده و قطعه پرداخته و عبداللطیف شوشترى (ص 431ـ432) وى را سراینده‌اى نغز گفتار و در قصیده‌سرایى پیرو سلمان ساوجى* دانسته است. نمونه اندک غزلیات وى ــکه در جام جهان‌نما (خُم دوم) دیده مى‌شودــ از شیرینى و لطافت عارى است، اما قصاید و قطعات او استوار است (رجوع کنید به نوشاهى، ص 79ـ80). آثار او عبارت‌اند از: 1) مهر و ماه، مثنوى‌اى که در ایام تحصیل در بهبهان سروده بود. هیچ نسخه‌اى از این کتاب موجود نیست (همان، ص 78). 2) جام جهان‌نما، که مهم‌ترین اثر خطاست. او این کتاب را هنگام اقامت در لکهنو تألیف کرد و به نواب غازى‌الدین حیدر پیشکش کرد. این کتاب دایرة‌المعارفى است، مشتمل بر مقدمه‌اى طولانى، هشت میخانه (فصلهاى اصلى کتاب) و یک خاتمه، که هر میخانه نیز تقسیمات فرعى دارد (همان، ص 80). در مجموع در این کتاب نوشته‌هایى مربوط به علوم طبیعى، شعر و بدیع، جفر، رمل، کیمیا، عقاید فرق شیعه و سنّى و زردشتى، تصوف، فلسفه، ستاره‌شناسى، هیئت، جغرافیا، موسیقى، تاریخ و ادب درج شده است (منزوى، ج 1، ص 812). البته ارزش اصلى این کتاب منحصر موسیقى، به مطالبى است که درباره تاریخ معاصر آورده است. از فوائد این کتاب مطالبى است که مؤلف درباره علوم جدید نوشته، که از نظر تاریخ علوم و مطالعه نخستین برخوردهاى مسلمانها با اروپا وعلوم و معارف اروپایى ارزشمند است (نوشاهى، ص 82). نسخه‌هاى این کتاب در مجموعه شیرانى دانشگاه پنجاب لاهور (ش 2127/ 5139؛ منزوى، همانجا) و کتابخانه شخصى خورشید احمدخان (ش 5)، مدیر روزنامه مرکز اسلام‌آباد، در 730 صفحه موجود است.3) بحرالبکا، که آن را پیش از 1194 تألیف کرده بود. مجموعه‌اى از نثر و نظم، مشتمل بر یک چشمه، چهار نهر و شصت دجله که در بیان مصائب ائمه علیهم‌السلام به ویژه مصیبت حضرت امام حسین علیه‌السلام است. متن این رساله با حذف مطالب منثور و بعضى منظومات در جام جهان‌نما (خُم اول، میخانه هفتم) نقل شده است.4) شوشترى گفتار، مجموعه‌اى از مثنویات، ترجیع‌بند، قطعات تاریخ، غزلیات، رباعیات، لطایف و ظرایف و تعبیر خواب است. متن این مجموعه نیز در جام جهان‌نما (خُم دوم، میخانه هفتم) درج شده است.5) بحر وصال، در قالب مثنوى و در بیان داستان عاشقانه پسر ایرانى مقیم بنارس و دختر راجاى هند است. متن این مثنوى نیز در شوشترى گفتار گنجانیده شده است. نسخه مستقل از این مثنوى در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران موجود است (دانش‌پژوه، ج 16، ص 19).6) کنزالملوک، مجموعه اقوال و نصایح حکماست که خطا آن را در کربلا به نظم درآورده و در شوشترى گفتار نیز نقل کرده است.7) دیوان خطا که مشتمل بر حدود دوازده هزار بیت بوده است (شوشترى، ص 432؛ آقابزرگ طهرانى، ج 9، قسم 1، ص 298).میرعبداللطیف‌خان شوشترى (1172ـ1220) که همشهرى و دوست خطا بوده و در 1203 به هند وارد شده و سلطان‌الواعظین ابوالفتح حسنى حسینى اصفهانى که در 1221 به هند سفر کرده است، هر دو ملا خطا را در لکهنو و فیض‌آباد دیده‌اند و از مهارتِ او در تعزیه‌خوانى و موسیقى و شاعرى سخن گفته‌اند (آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به شوشترى، همانجا).منابع : آقابزرگ طهرانى؛ عبداللّه‌بن نورالدین جزایرى، کتاب تذکره شوشتر، اهواز: کتابفروشى صافى، ]بى‌تا.[، چاپ افست تهران 1348ش؛ محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه مرکزى و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ج 16، تهران 1357ش؛ احمد دیوان‌بیگى، حدیقة‌الشعراء، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1364ـ1366ش؛ عبداللطیف‌بن ابیطالب شوشترى، تحفة‌العالم، و ذیل‌التحفه، چاپ صمد موحد، تهران 1363ش؛ محمدمظفر حسین‌بن محمد یوسفعلى صبا، تذکره روز روشن، چاپ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران 1343ش؛ نورمحمد مجیدى کرائى، تاریخ شهرستان بهبهان، ]تهران [1378ش؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛ عارف نوشاهى، «ملا خطاى شوشترى»، تحقیقات اسلامى، سال 4، ش 1 و 2 (1368ش).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف نوشاهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده