خطاب بن حسن بن ابی الحفاظ الحجوری الهمْدانی
معرف
اسماعیلى مستعلوى طیبى در سنّت اصلى یمن، شاعر و شخصیت سیاسى و فرهنگى و جنگجوى اوایل قرن ششم
متن
خطّاب ‌بن حسن بن ابى‌الحفاظ الحَجورى الهَمْدانى، اسماعیلى مستعلوى طیبى در سنّت اصلى یمن، شاعر و شخصیت سیاسى و فرهنگى و جنگجوى اوایل قرن ششم. او از خانواده سرانى بود که منطقه حَجور را در شمال‌غربى صنعا در دست داشتند. پدرش با فاطمیان مصر مرتبط بود، ولى خود او به‌دعوت یک داعى فاطمى به‌نام ذویب‌بن موسى الوادعى به اعتقادات اسماعیلى ایمان آورد. پدر وى با زیدیان جنگیده بود و خطّاب جنگ با آنها را، به نمایندگى از حامیان فاطمى‌اش در یمن، یعنى صُلَیحیان، ادامه داد. خطّاب پس از مرگ پدر با برادر بزرگ‌ترش، سلیمان، بر سر حاکمیت بر منطقه حجور جنگید و او را از آن منطقه بیرون راند. سلیمان به حاکمان مخالفِ خطّاب پناه برد و به کمک آنها و به قصد پس‌گرفتن حجور، چندین بار به مقابله با خطّاب پرداخت. جنگ قدرت میان دو برادر، سالها ادامه یافت و با قتل سلیمان به‌دست خطّاب پایان پذیرفت.چند سال بعد، در صفر 533، خطّاب را برادرزاده‌هایش کشتند. با مرگ او، آخرین بقایاى قدرت سیاسى اسماعیلیان در یمن نیز خاتمه یافت.هر دو برادر به شاعرى معروف بودند و با عنوان «مِقْولَىْ قحطان» به معناى زبان‌آوران یمن (قحطان جد افسانه‌اى قبایل عربستان جنوبى بود) شناخته مى‌شدند.اسماعیل پوناوالا دیوان خطّاب را که مشتمل است بر مدح امامان فاطمى و داعى و نیز هجو، عتاب، تانیب، تغزل، افتخار و حماسه، تصحیح و چاپ کرده است. بعضى اشعار این مجموعه فلسفى است، اما سایر اشعار آن حال و هواى اشعار قبیله‌اى دارند. از خطّاب آثار دیگرى نیز برجاى مانده است، از جمله :1)منیرة البصائر، که ظاهرآ نخستین کتاب اوست و آن را پس از سال 524 نگاشته است. این کتاب مشتمل بر ده باب است با موضوعات توحید؛ امامت؛ نطق و ناطق و کلام؛ اساس، وصایت و مستحق آن؛ معاد؛ استحاله؛ ثواب و عقاب؛ عدل و عادل؛ خطا و هبوط آدم؛ و کیفیت صعود و ارتقاى انسان.2) رسالة‌النفس، در چهار فصل، درباره موضوعاتى چون ترکیب جسم از طبایع چهارگانه، نفس ناطقه، اتحاد نفس عالِم و متعلِّم، ارواح انبیا و ائمه و تابعین ایشان. این کتاب پس از منیرة البصائر نوشته شده و خطّاب در هر دو متأثر از اخوان‌الصفا بوده است.3) غایة‌الأجسام، در بیان اقسام موجودات طبیعى و غایات هریک.4) غایة‌الموالید، که پس از غایة‌الأجسام و در زمان ابوالقاسم طیب فرزند آمر باحکام‌اللّه نوشته شده است. این کتاب در پنج باب تنظیم شده و از مباحث آن اثبات حجج در جزایر دوازده‌گانه، ناسوتِ متحد با لاهوت و اثبات امامت طیب است.5) رسالة فى بیان اعجاز القرآن و ان الاعمال الشرعیة نعمةٌ بالحقیقة لاتکالیف مُستَثقلة و لامُشاق مستمحلة، که پنجمین و مهم‌ترین کتاب خطّاب است. وى این رساله را در رد رسالة البرهان الأنور فى اعجاز سورة الکوثر، از مؤلفى ناشناخته، نوشته است. مؤلف رسالة البرهان الانور، اعجاز قرآن را صرفآ اعجاز لفظى دانسته و معتقد بوده است که واجباتى چون نماز، روزه، حج، زکات و جهاد تکالیف سنگین و مستلزم مشقت‌اند. خطّاب در این کتاب تاکید کرده که شرف پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم به‌سبب نفس جوهرى اوست نه صورت شخصى بشرى‌اش. همچنین بیان داشته که اعجاز قرآن صرفآ اعجاز لفظى و به‌سبب فصاحت و بلاغت الفاظ آن نیست، بلکه قرآن از حیث معنا نیز معجزه است، چون اگر اعجاز قرآن تنها از ناحیه الفاظ بود، براى غیرعرب حجیت نداشت و سبب هدایت آنها نمى‌شد، در حالى که رسول گرامى اسلام براى هدایت جمیع انسانها مبعوث شده است. خطّاب، در بخش پایانى رساله، مشقت بودن تکالیف را رد و از آنها به نعمت تعبیر کرده است.6) رسالة‌النعیم، که آخرین رساله خطّاب است و ظاهرآ پیش از اتمام آن به قتل رسیده است. وى درصدد بوده که این رساله را در یازده باب تنظیم کند، اما ظاهرآ فقط چهار باب آن را، در باب محسوس و معقول، تکمیل کرده است (براى اطلاعات بیشتر درباره آثار خطّاب رجوع کنید به پوناوالا، 1999).منابع :اسماعیل قربان پوناوالا، السلطان‌الخطّاب: حیاته و شعره، ]بیروت[ 1999؛idem, Biobibliography of Ismaili literature, ed. Teresa Joseph, Malibu, Calif. 1977; idem, "An Ismaili treatise on the Ijaz al-Quran", Journal of the American oriental society, vol.108, no.3 (July-Sept.1988); idem, "Al-Sultan al-Hattab's treatise on the Igaz al-Quran", Arabica, XLI (Mars 1994).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسماعیل پوناوالا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده