خط (۶)
معرف
خط (6)#
متن
خط (6)در آسیاى جنوب‌شرقى. آسیاى جنوب‌شرقى (مجموعه کشورهاى میانمار/برمه، تایلند، کامبوج، لائوس، ویتنام و بخش جنوبى مجمع‌الجزایر مالزى و اندونزى تا جاوه، بالى، سوماترا، برونئى و فیلیپین)، به لحاظ جغرافیایى، زبانى و مردم‌شناختى یکى از متنوع‌ترین مناطق جهان و در عین حال داراى نوعى همگونى فرهنگى است (گور، ص 114). زبانهاى رایج در این منطقه بیشتر به سه خانواده زبانى مجزا تعلق دارد: استرونزى، که مالزیایى ـ پولنیزیایى نیز نامیده مى‌شود؛ چینى ـ تبتى، با سه شاخه تبتى ـ برمه‌اى، تایى و چینى؛ و آستروآسیایى (مون ـ خِمِر یا مونْدا؛ رجوع کنید به گادرد، ص 29ـ30؛ بلوود، ص 107، 109).پُرگویش ترین زبانهاى رایج در آسیاى جنوب‌شرقى در زمره خانواده زبانى استرونزى و عبارت‌اند از: زبانهاى اندونزیایى و مالزیایى (که باهم زبانهاى مالایى نامیده مى‌شوند) با دویست میلیون تن، جاوه‌اى با 75 میلیون، سوندانى با سى میلیون، و فیلیپینى (تاگالو) با پنجاه میلیون تن گویشور. زبانهاى رایج در آسیاى جنوب‌شرقى به واسطه تنوعى که دارند، از نظامهاى نوشتارى متفاوتى چون واژه‌نگار، الفبایى و آبوگیدا بهره مى‌گیرند (رجوع کنید به گادرد، ص178؛ نیز رجوع کنید به راجرز، ص221ـ 222؛ رجوع کنید به بخش1).غیر از ویتنامى، زبانهاى اصلى آسیاى جنوب‌شرقى داراى خطوطى بوده (یا هستند) که همگى از خط آبوگیداى گرانتهه یا خط پالاوا (زیرشاخه خط هند جنوبى از خطوط براهمى اولیه) مشتق شده‌اند که این خط نیز به نوبه خود، به‌طور غیرمستقیم به خط دوناگرى هند شمالى مرتبط است (>زبانهاى استرونزى آسیا و ماداگاسکار<، ص 3).در حقیقت، عناصر فرهنگ هند به‌ویژه مذاهب (هندو و بودایى)، زبانهاى سنسکریت و بالى و نظامهاى نوشتارى هندى از حدود دو هزار سال پیش در منطقه جنوب‌شرقى آسیا (جزایر و شبه‌جزایر آن) نفوذ کرده است. نظامهاى نوشتارى هندى، نخست با زبانهاى استرونزى (جاوه‌اى و چامى) و سپس با زبانهاى آستروآسیایى (مون ـ خمر) و پس از آن با زبانهاى تایى (تایى و لائو) و در نهایت با زبانهاى تبتى ـ برمه‌اى (پیو، برمه‌اى و کارن) انطباق یافته است و به این ترتیب، تأثیر فرهنگ هند تا شمال (منطقه هیمالیا) نیز گسترده شده است. تبتیها از سال 600 میلادى از نوشتار هندى استفاده مى‌کرده‌اند (>دایرة‌المعارف جهانى زبان‌شناسى<، ج 4، ص 44). یکى از مشخصه‌هاى بارز خطوط آسیاى جنوب‌شرقى، گرایش عمومى آنها به سوى ساده شدن است. در حالى‌که خط پالاوا داراى چهل نویسه و بیش از دوازده علامت زیر و زبرى بوده است، تعداد این نویسه‌ها در خطوط هندى آسیاى جنوب‌شرقى مانند جاوه‌اى و بالى (خطِ زبان بالیایى، یکى از زبانهاى استرونزى رایج در اندونزى)، لامپانگ (از خطوط سوماتراى جنوبى)، ماکاسار (از خطوط رایج در اندونزى کنونى) و تاگالوگ (از خطوط رایج در فیلیپین) و بسیارى از خطوط دیگر، کمتر شده است (کایپرز، ص 3ـ4).یکى دیگر از ویژگیهاى مشترک میان این خطوط ساده‌شدن شکل نویسه‌هاست. در مقایسه با اشکال پیچیده (و انحنادار) نویسه‌هاى خطوط جاوه‌اى، سوندانى (خطِ زبان سوندانى در جاوه) و بالى، نظام نوشتارى خطوط سوماتراى جنوبى، باتاک بوگیس (از خطوط رایج در اندونزى معاصر) و فیلیپینى تمایل زیادى به اشکال زاویه‌دار دارد. کشیدن این اشکال بر روى سطوح ناهموارى نظیر پوست درختان و بامبوها ساده‌تر است (همان، ص 4). تصاویر زیر این تفاوت را نشان مى‌دهد.تحول تاریخى برخى از مهم‌ترین خطوط آسیاى جنوب‌شرقى. نخستین خطى که برخى از زبانهاى آسیاى جنوب‌شرقى با آن نگاشته شد، خط پالاواست. براى نمونه، زبان جاوه‌اى در آغاز قرن چهارم میلادى به این خط نوشته مى‌شد. پس از آن در فاصله قرون سوم تا نهم (نهم تا پانزدهم میلادى)، این زبان به خط دیگرى به نام کوى (یا جاوه‌اى باستان) که مشتق از خط پالى (یکى از شاخه‌هاى اصلى خطوط هندى شمالى) بود، تحریر مى‌شد. خط پالى علاوه بر خط کوى، مادر بسیارى از خطوط آسیاى جنوب‌شرقى نظیر سیامى یا تایى باستان و برمه‌اى بوده است (کولماس، 1999، ص 243؛ گور، ص 114؛ فیشر، ص 114ـ115). گفتنى است بسیارى از خطوطى که در جزایر متعدد آسیاى جنوب‌شرقى به‌کار رفته‌اند، غیرمستقیم از طریق خط کوى به هند مى‌رسند (گور، ص 117).در خط سیامى یا تایى باستان، منحصرآ علائمى براى نشان دادن نواخت واجى به این خط اضافه شد. خط کوى پس از خط سیامى رایج‌ترین خط در میان گویشوران زبان جاوه‌اى (بزرگ‌ترین جامعه زبانى جزیره جاوه) بوده است. این خط طبق قراردادهاى خطوط هندى واکه‌ها را به‌نمایش مى‌گذاشت. بااین‌حال، جاوه‌اى باستان ویژگیهاى منحصر به فردى داشته است؛ براى مثال در این خط نشانه‌هاى خاصى نمایانگر مرتبه اجتماعى نویسنده در مقایسه با مخاطبش بوده است. این خط تنها خط هندى است که روابط اجتماعى را رمزگذارى مى‌کند (فیشر، ص 114ـ115).در خط کوى که یک خط آبوگیداست، بیست نویسه همخوانى وجود دارد که هر نویسه معرف یک همخوان و یک واکه ذاتى (a) است. این نویسه‌ها را آکسار مى‌نامند. در این خط، واکه‌هاى غیر از واکه ذاتى با علائم زیر و زبرى متصل به آکسارها نشان داده مى‌شوند. این علائمِ زیر و زبرى در زبان جاوه‌اى سندانگان نامیده مى‌شوند. هنگام ترکیب هریک از این علائم با یک آکسار، واکه ذاتى خنثى مى‌شود. این واکه در شرایط دیگرى نیز ممکن است حذف شود؛ براى مثال، وقتى همخوانها در پایان هجا یا در یک خوشه همخوانى واقع مى‌شوند. در خط کوى، مجموعه دیگرى از نویسه‌ها وجود دارند که هریک از آنها معرف یک خوشه همخوانى‌اند. این نویسه‌هاى متصل را پاسانگان مى‌نامند. تعدادى از پاسانگانها در زیر یا نزدیک به نویسه‌هاى آکسار، در خطوط افقى و از چپ به راست قرار مى‌گیرند (کولماس، 1999، ص 247؛ نیز رجوع کنید به تصویر 4 و 5).کاربرد خط کوى براى نوشتن زبانهاى جاوه‌اى، مالایى و غیره سرانجام پس از ظهور اسلام در آسیاى جنوب‌شرقى، در قرن یازدهم، کنار گذاشته شد و به‌جاى آن، نوشتارى سنّتى برگرفته از خط عربى استفاده گردید، که به نام خط جاوى (عربى جاوه‌اى) شناخته شده است. به این خط پگون یا گاندیل نیز مى‌گویند. البته نوشتن به خط جاوه‌اى باستان (کوى) در برخى حوزه‌هاى محدود همچنان ادامه یافت (همان، ص 243ـ244).امروزه حدود شانزده هزار نسخه خطى به خط عربى جاوه‌اى در بسیارى از کتابخانه‌ها و موزه‌هاى جهان نگهدارى مى‌شود (جوهرى، ص 5). در این خط، متناسب با واجهاى زبانهاى مالایى (اندونزیایى و مالزیایى) و نیز زبان جاوه‌اى، شش حرف به حروف الفباى عربى اضافه شده است: ع /ng/، و/v/، ن /ny/، چ /c/، ک /g/ و ف /p/. برخى از این حروف برگرفته از الفباى زبانى فارسى است (همان، ص 3؛ نیز رجوع کنید به تصویر 6).نخستین کتیبه‌هاى بازمانده به خط عربى جاوه‌اى (کتیبه‌هاى ترنگانو) بر روى ستونى سنگى نوشته شده‌اند. محتواى آنها درباره اشاعه قانون حدود اسلامى در پادشاهى ترنگانوست. تاریخ نگارش این کتیبه‌ها را 6 رجب 702/ 24 فوریه 1303 برآورد کرده‌اند (جوهرى، ص 4). پس از دوره کتیبه‌هاى ترنگانو، خط عربى جاوه‌اى براى نوشتن زبان مالایى در تمام مجمع‌الجزایر مالایى به کار گرفته شد. در آن دوره، این زبان به عنوان زبانى میانجى براى گسترش تعالیم اسلامى، انجام دادن تجارت بین‌المللى، و برقرارى مناسبات سیاسى در بین پادشاهیها و سلطان‌نشینهاى منطقه جنوب‌شرقى آسیا به‌کار گرفته مى‌شد. در ادوار بعدى نیز، زبان مالایى را مبلّغان مسیحى همچنان براى اشاعه تعالیم مسیحیت به‌ویژه در بخش شرقى اندونزى به کارمى‌بردند (همان، ص 5).بسیارى از شاهکارهاى ادبى مالایى به خط عربى جاوه‌اى نوشته شده‌اند (همان، ص 6). در دوران طلایى پادشاهى دارالسلام اَکّه، بسیارى از دانشمندان و مؤلفان برجسته کتابهاى بسیارى را به زبان مالایى و به خط عربى جاوه‌اى تألیف کردند که از آن میان مى‌توان شیخ حمزه فَنْسورى، عارف اکه‌اى، را نام برد که آثار بسیارى نظیر شراب‌العاشقین و اسرارالعارفین نگاشته است. شیخ‌شمس‌الدین سوماترایى، از شاگردان وى، که تعالیم وحدت وجود را دنبال مى‌کرد، آثار برجسته‌اى نظیر تنبیه‌الطلاب، شرح رباعى حمزه فنصورى، انوارالدقائق، مرآت‌المؤمنین، مرآت‌الایمان، کتاب العارفین و مرآت‌القلوب را از خود برجاى گذاشته است. شیخ عبدالرئوف فنصورى (عبدالرئوف سینگْکِل) کتاب تفسیرالقرآن بیضاوى را به زبان مالایى و به خط عربى جاوه‌اى ترجمه کرد.در بخش غربى جزیره برونئى نیز، شیخ‌محمد ارشد البَنْجارى بزرگ‌ترین کتاب فقه را به زبان مالایى و خط عربى جاوه‌اى با عنوان سبیل‌المهتدین نگاشته است. از وى بیش از چهل اثر تألیفى باقى مانده است. برخى دانشمندان دیگر که به زبان مالایى و به خط عربى جاوه‌اى تألیفاتى داشته‌اند، عبارت بودند از: در پاتانى در جنوب تایلند، داوودبن عبداللّه‌الفتانى، که در حدود صد کتاب (از جمله فروع‌المسائل، منهج‌العابدین، کشف الغُمّة، علم تصوف، دروس الثامن، و ترجمه بدایة الهدایة) از وى باقى مانده‌است، و در غرب سوماترا در اندونزى، شیخ‌برهان‌الدین اولاکن و شیخ‌عبداللّه احمد (همان، ص 7ـ8).خط عربى جاوه‌اى در دیگر زبانهاى آسیاى جنوب‌شرقى نظیر اچنه‌اى، بَوگیس ـ ماکاسار، ریجانگ، و لامپونگ نیز استفاده مى‌شده است (همان، ص10). با توجه به حجم انبوه متون باقى‌مانده از خط عربى جاوه‌اى، مى‌توان گفت که این خط نقش عمده‌اى در اشاعه و گسترش زبان مالایى و تعالیم مذهبى اسلام در جنوب‌شرقى آسیا داشته است؛ اگرچه پس از ورود قدرتهاى استعمارگر غرب به این ناحیه، کاربرد این خط بسیار محدود شد و جاى آن را خط لاتین گرفت (همان، ص 12).خط عربى جاوه‌اى به سبب تقدس قرآن در میان مردم کشورهاى مسلمان‌نشین آسیاى جنوب‌شرقى داراى ارزش اجتماعى والایى بوده است. این خط الفبایى از راست به چپ نوشته مى‌شده است. از زمان استیلاى استعمارگران اروپایى (هلندیها)، لاتین‌گرایى در اندونزى رواج یافت. از سوى دیگر، انگلیسیها نیز باعث شدند که نظام متفاوتى از خط لاتین به مالزى وارد شود، اما استیلاى حقیقى خط لاتین و افول عربى جاوه‌اى تا قرن چهاردهم به طول انجامید (گادرد، ص 179ـ180).تا 1351ش، خط لاتین اندونزى و مالزى باهم تفاوت داشت، زیرا نظام نوشتارى هلندى و انگلیسى متفاوت بود. در این سال، هر دو کشور نظامهاى نوشتارى خود را تغییر دادند تا یک خط مشترک بسازند (رجوع کنید به تصویر7).خطوط معاصر آسیاى جنوب‌شرقى. زبان رسمى اندونزى اندونزیایى و زبان رسمى مالزى مالزیایى است که به سبب شباهت بسیار این دو زبان، به آنها زبانهاى مالایى نیز گفته مى‌شود. همان‌طور که گفته شد، این دو زبان از 1351ش تاکنون به خط لاتین مشترک نوشته مى‌شوند (رجوع کنید به ناکانیشى، ص 71). در این خط، حروف qو x به کار نمى‌روند. یکى از نکات جالب توجه درباره املاى زبان اندونزیایى این است که براى نشان‌دادن پدیده تکرار (که در این زبان نشانه جمع اسامى یا بیانگر شدت عمل است) صورت مفرد واژه نوشته مى‌شود و پس از آن عدد دو مى‌آید، براى مثال، anak2 یا anak2 به صورت [ana-ana]خوانده مى‌شود. در خط عربى، همین کلمه به صورت «انق 2» نوشته مى‌شود (همانجا).به‌رغم اینکه خطوط مختلفى در سوماترا، جاوه، بالى و سولاوسى به کار مى‌رود، همه روزنامه‌هاى اندونزى به خط لاتین چاپ مى‌شود. برخى از این خطوط را در مدارس آموزش مى‌دهند و گاهى براى تزیین قصر پادشاهان به کار مى‌روند. در مالزى نیز، روزنامه‌ها به زبان مالزیایى و به خط عربى یا لاتین چاپ مى‌شوند. در این دو کشور، روزنامه‌هایى به زبان انگلیسى، چینى، تامیلى و پنجابى (در مالزى) چاپ مى‌شوند (ناکانیشى، همانجا).زبان رسمى کامبوج، کامبوجى یا خمر است. این زبان به خانواده زبانى مون ـ خمر تعلق دارد. زبان خمر به خط خاصى به همین نام نوشته مى‌شود. قدیم‌ترین اثر نوشته‌شده به این خط به تاریخ 611 میلادى است. این خط برگرفته از خط براهمى هند جنوبى است و یک خط آبوگیدا محسوب مى‌شود (هافمن، ص 3ـ4). در خط خمر، بسته به اینکه واکه ذاتى همراه با همخوانها /aa/ است یا /ↄↄ/، همخوانها به دو شیوه متفاوت نوشته مى‌شوند (رجوع کنید به >دایرة‌المعارف‌جهانى زبان‌شناسى<، ج 2، ص 273ـ274؛ کمبل، ج 2، ص 1507؛ نیز رجوع کنید به تصویر8).زبان رسمى برمه، برمه‌اى (از خانواده چینى ـ تبتى) است. این زبان در مرکز برمه به کار مى‌رود اما در نواحى حاشیه‌اى به زبانهاى مون (از زبانهاى مون ـ خمر)، شان و کارن (هر دو از زبانهاى تایى) و کاچین (از زبانهاى تبتى ـ برمه‌اى) نیز صحبت مى‌شود. این زبانها به خطوط مختلفى نوشته مى‌شوند که همه آنها به خط برمه‌اى شبیه‌اند. کاچین به خط لاتین نوشته مى‌شود. روزنامه‌ها در برمه به خط و زبان برمه‌اى نوشته مى‌شوند (ناکانیشى، ص70؛ نیز رجوع کنید به تصویر9).زبانهاى رسمى سنگاپور مالایى، انگلیسى، چینى و تامیلى‌اند. این زبانها در روزنامه‌ها و متن کتابها به کار مى‌روند. زبان مالایى به خط لاتین منتشر مى‌شود (ناکانیشى، ص 71)، جز متون مذهبى اسلام که آنها نیز به عربى جاوه‌اى نوشته مى‌شوند (>نظامهاى نوشتارى زبان دوم<، ص 358).در سنگاپور، از نویسه‌هاى ساده‌شده خط چینى براى نوشتن زبان چینى (ماندارین) استفاده مى‌شود. گفتنى است حدود 77% مردم سنگاپور داراى اصالت چینى، در حدود 14% مالایى و در حدود 8% هندى هستند که به زبان تامیلى صحبت مى‌کنند. در سنگاپور، زبان مدارس و دانشگاهها و نیز زبان تجارت، انگلیسى است (همانجا).زبان حکومت تایلند تایى است. در تایلند نیز همانند برمه، اقلیتهاى نژادى ساکن در مناطق کوهستانى به زبانهاى متعددى تکلم مى‌کنند. لائو، شان و میائو، مهم‌ترین اقلیتهاى زبانى این کشورند و هر کدام خط مخصوص به خود دارند. در تایلند شمالى، خط چینگ ماى براى نوشتن کتابهاى مدارس به کار مى‌رود اما قریب به اتفاق روزنامه‌ها (به‌جز تعداد معدودى از آنها که به انگلیسى و چینى نوشته مى‌شوند) به خط تایى چاپ مى‌شوند (ناکانیشى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به تصویر 10).این خط نیز مانند بسیارى دیگر از خطوط رایج در آسیاى جنوب‌شرقى مشتق از خطوط هندى و از نوع آبوگیداست. ارتباط میان واجها و حروف در خط تایى غیرمستقیم است، یعنى صداهاى بسیارى وجود دارد که در خط مى‌تواند به‌واسطه چندین نویسه بیان شود، اما انتخاب نویسه براى هر واژه خاص به نواخت هجا (زبان تایى نواختى است) بستگى دارد (گادرد، ص 182ـ183؛ نیز رجوع کنید به کولماس، 2003، ص 145ـ148). در این خط، همخوانها متناسب با انواع نواخت به سه دسته (خیزان، میانه و افتان) تقسیم مى‌شوند (هاداک، ص 764).ویتنامى زبان رسمى ویتنام است و از قرن دوازدهم با خط لاتین نوشته مى‌شود. این خط داراى 29 حرف (بدون z, w, j, f) است و هفت حرف واکه‌اى متفاوت دارد. در این خط، پنج علامت زیر و زبرى براى نشان دادن شش نواخت بر روى واکه‌ها وجود دارد (ناکانیشى، همانجا).در گذشته، خطوط متفاوتى براى هریک از زبانهاى محلى فیلیپین به‌کار مى‌رفته است، زبانهایى مانند تاگالوگ، ویسایان، ایلوکانو و پانگاسنیان، که همگى متعلق به گروه زبان اندونزیایى‌اند. در حال حاضر، همه خطوط مرتبط با این زبانها منسوخ گشته‌اند و همه آنها با خط لاتین کتابت مى‌شوند. روزنامه‌ها در فیلیپین به خط لاتین و به زبانهاى انگلیسى، اسپانیایى، فیلیپینى (شکل بازسازى‌شده تاگالوگ)، ویسایان و ایلوکانو و پانگاسنیان (تاحدودى) چاپ مى‌شوند. علاوه بر این، معدودى روزنامه نیز به زبان چینى منتشر مى‌شوند (همانجا).منابع :The Austronesian languages of Asia and Madagascar, ed. Alexander Adelaar and Nikolaus P. Himmelmann, London: Routledge, 2005; Peter Bellwood, "Southeast Asia before history", in The Cambridge history of Southeast Asia, vol.1, pt.1, ed. Nicholas Tarling, Cambridge 2004; George L. Campbell, Compendium of the world's languages, London 1991; Florian Coulmas, The Blackwell encyclopedia of writing systems, Oxford 1999; idem, Writing systems: an introduction to their , linguistic analysis , Cambridge 2003; Steven Roger Fischer, A history of writing, London 2001; Albertine Gaur, A history ofwriting,London 1992; Cliff Goddard, The languages of east and Southeast Asia, Oxford 2005; Thomas John Hudak, "Thai",in The world's majorlanguages, ed. Bernard Comrie, London: Routledge, 1991; Franklin E. Huffman, Cambodian system of writing and beginning reader, [Ithaca], N. Y. 2002; International encyclopedia of linguistics, ed. William Bright, New York: Oxford University Press, 1992, s.vv. "Khmer" (by Gerard Diffloth), "Southeast Asian languages" (by James A. Matisoff); Amat Juhari, "The origin and the spread of the Jawi script", in Sub-regional Symposium on the Incorporation of the Languages of Asian Muslim Peoples into the Standardized Quranic Script Project (SQSP), KualaLumpur. 5-7 November 2008. Retrieved Feb.1, 2011, from http://alharfalarabi.org /PDF/PAPERS/ Amat-JOHARI.pdf; Joel Kuipers, "Indic scripts of insular Southeast Asia: changing structures and functions". Retrieved Feb.1, 2011, from http:// home.gwu.edu/(kuipers/ kuipers insular seasia scripts. pdf; Akira Nakanishi, Writing systems of the world, North Clarendon, Vt. 2003; Henry Rogers, Writing systems: a linguistic approach, Malden, Mass. 2005; Second language writing systems, ed. Vivia Cook and Benedetta Bassetti, Clevedon, Engl. 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

آرزو نجفیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده